Het is nog moeilijk wennen aan de gedachte dat voor het eerst in de geschiedenis een extreem-rechtse partij de grootste van Nederland kan worden. Wie dat tien jaar geleden had voorspeld, was voor gek versleten. Nu moet iedereen serieus onder ogen zien dat de mogelijkheid niet langer denkbeeldig is.

Tien jaar geleden waren alle ogen gericht op Oostenrijk. Daar was de Vrijheidspartij van Haider door de christen-democraten opgenomen in de regering (zij het dat Haider zelf erbuiten bleef). Ontsteltenis in heel Europa. Gedurende enkele maanden weigerden de andere EU-landen officiële contacten met de Oostenrijkse regering. Overwogen werd zelfs het land als lid van de EU te schorsen. De liberale minister van Buitenlandse Zaken van België, Louis Michel, waarschuwde dat extreem-rechts iedereen in een klassieke val wilde lokken door zich democratisch voor te doen om zich respectabel te maken.

Na drie jaar verdween de inmiddels gescheurde Vrijheidspartij weer uit de Oostenrijkse regering, zoals hier later ook met de LPF gebeurde. Er lijkt dus wel iets te zeggen voor het argument dat regeringsdeelname het beste oplosmiddel is voor populistisch rechts.

In elk West-Europees land, met uitzondering van Duitsland, ligt als gevolg van de pijnen en stuipen waarmee de immigratie uit islamitische landen gepaard gaat, een substantieel deel van de stemmen klaar voor xenofobe volksmenners. Maar nergens zijn die erin geslaagd de grootste te worden. In Oostenrijk haalde de partij van Haider op haar hoogtepunt in 1999 27 procent, maar de sociaal-democraten bleven de grootste: de christen-democraten die op de derde plaats kwamen, gaven de voorkeur aan een coalitie met de Vrijheidspartij.

Het bijzondere aan de Nederlandse situatie is dat de PVV met circa 25 zetels (vergelijkbaar met de LPF in 2002) de grootste partij kan worden en daarmee het initiatief bij de kabinetsformatie naar zich toe kan trekken dankzij de gelijktijdige afkalving van de traditionele partijen.

Nederland heeft in vergelijking met bijvoorbeeld Oostenrijk of België pech met de Wilderiaanse variant van rechts populisme. Onze populist runt een eenmansbedrijf. Dus de gebruikelijke partijscheuringen zitten er vooralsnog niet in. De vraag of de PVV zich alleen maar democratisch voordoet om een schijn van respectabiliteit te verwerven – wat de Belg Michel de ‘klassieke val’ noemde – is bovendien hier niet aan de orde. De aanval op de parlementaire democratie is immers niet van Wilders afkomstig, maar van de moslimfundamentalisten die hem naar het leven staan. Zijn aanwezigheid in het parlement (hij kon een tijdje evenals Hirsi Ali de zittingen niet bijwonen wegens doodsdreigingen) is een monument voor de democratie. Wilders fungeert als boegbeeld van de parlementaire democratie, die nooit voor terreur mag wijken. Hij is wel een partijdictator, maar voorzien van de beste democratische geloofsbrieven. Om die reden ook hebben de andere partijen zich lange tijd terughoudend opgesteld in het debat: een bedreigde collega verdient eerder solidariteit dan kritiek, die ook nog eens als demonisering zou zijn uitgelegd.

Dat gaf Wilders een verdiende voorsprong op zijn concurrenten in de strijd om de erfenis van Fortuyn, zoals Verdonk en Pastors, die naar dezelfde kiezers hengelden. Maar daardoor kreeg Nederland van alle vormen van xenofobie wel de meest rabiate: een die alle integratieproblemen en overige onvrede definieert als consequentie van een wereldwijde godsdienstoorlog. In de verwrongen ideologie van Wilders gaat onder elk hoofddoekje een potentiële terrorist schuil, is iedere moskee een vijandig legerkamp en ligt bij alle islamitische ouders een toekomstige Bin Laden in de wieg.

Daarom is het niet alleen moeilijk te wennen aan de gedachte dat de PVV de grootste partij kan worden, die gedachte is zelfs onverdraaglijk. Als dat gebeurt, dreigt een totale ontwrichting van het politieke maar ook van het sociale leven. Het centrale punt in het programma van de PVV is namelijk de afschaffing van artikel 1 van de Grondwet dat het gelijkheidsbeginsel en het discriminatieverbod verankert. Fortuyn heeft dit als eerste geopperd, omdat hij er een beperking van de vrijheid van meningsuiting in zag. Een kapitale fout. Als de islam een grondslag levert voor de achterstelling van vrouwen en homo’s, dan is juist artikel 1 de garantie voor de juridische bescherming van vrouwen en homo’s in het algemeen en tegen het idee dat de sharia boven de mensenrechten gaat in het bijzonder. Artikel 1 is een tweesnijdend zwaard: het biedt bescherming zowel tegen vrouw- en homovijandige leerstellingen van moslimfundamentalisten als tegen discriminatie van moslims wegens hun geloof.

Als de democratie levensvatbaar wil blijven, moet zij strijdbaar zijn. Dat wil zeggen dat onder geen enkele voorwaarde een partij deel mag krijgen aan de regeringsmacht die artikel 1 van de Grondwet niet respecteert. De verwerkelijking van dit programmapunt van de PVV, in wezen haar enige programmapunt, komt neer op de afschaffing van een fundament van de rechtsstaat waarmee de democratie zichzelf om zeep zou helpen.

Uiteraard zullen de democratische partijen in de verkiezingscampagne de nadruk leggen op hun eigen voorstellen op gebieden als economie en integratie. Zo hoort het ook, die partijen hebben tot taak naar voren te brengen wat zij zelf te bieden hebben. Zij zullen geen negatieve campagne willen voeren, die potentiële PVV-kiezers als vijandig kunnen beschouwen. Maar toch… Ik neem aan dat ik niet de enige ben die zich, meer dan over iets anders, zorgen maakt over de mogelijkheid van een electorale versplintering die erop uitdraait dat de PVV straks als grootste eindigt. Dat zou een schande zijn voor Nederland en een ramp voor de democratie.

‘Men heeft zo het gevoel dat men het volgende heeft bijgewoond. In een reusachtige stembus worden achtereenvolgens gestopt een katholiek priester die zijn rozenkrans bidt en een protestantse dominee die ernstig in de bijbel leest; de stembus wordt dichtgemaakt, er is een beetje wierook, en op een gegeven moment heeft het altaar plaatsgemaakt voor een brandkast, de bijbel voor een kasboek, en verschijnt het hoofd van een bankierskantoor die begint zijn guldens te tellen.”

Afgezien van de guldens die euro’s zijn geworden, lijkt dit een verrassend actuele analyse van de politiek van het CDA, maar het zijn de woorden waarmee Pieter Jelles Troelstra in 1922 de manier hekelde waarop de katholieke en protestantse partijen het regeren met de sociaal-democratie onmogelijk maakten.

Bij de presentatie van zijn gedegen en evenwichtige biografie van Troelstra, de historische leider van de SDAP, onthield auteur Piet Hagen zich van al te gemakkelijke parallellen met het heden, al was het bronzen beeld van Troelstra in het gebouw van de Tweede Kamer voor de gelegenheid getooid met een rode PvdA-sjaal. De actualiteit speelde onontkoombaar haar rol. Wouter Bos, die het eerste exemplaar van Politicus uit hartstocht in ontvangst zou nemen, was verhinderd wegens het spoeddebat dat de val van het vierde kabinet-Balkenende inluidde.

In Trouw wees commentator Hans Goslinga er gisteren op dat Balkenende vanaf zijn aantreden heeft gehandeld volgens de wet van de katholieke politicus monseigneur Nolens dat de christelijke partijen „alleen in uiterste noodzaak” met de socialisten regeren. Deze ‘antithesepolitiek’ is sinds de tijd van Troelstra een constante factor. „In de jaren negentig dachten de aardse partijen dat het met God in de politiek was gedaan, maar dat is een vergissing gebleken”, merkt Goslinga tevreden op.

Na de onderbreking van Paars is het CDA inderdaad doorgegaan met waar zijn voorlopers al een eeuw de Nederlandse politiek mee hebben verziekt. „CDA blijft altijd aan de knoppen zitten”, luidt de in een kop vervatte conclusie van Trouw. Misschien is dat wel het échte falen van de sociaal-democratie: zij is er nooit in geslaagd zich duurzaam te verenigen met het liberalisme waaruit zij gedeeltelijk is voortgekomen en waarin ook een figuur als Troelstra zijn wortels vindt.

In de biografie van Hagen valt te lezen dat de confessionele partijen Troelstra buiten de regering hielden met het argument dat hij ‘geen democraat’ was, omdat hij in 1918 een revolutie wilde. Was hij werkelijk geen democraat? Troelstra antwoordde met een wedervraag: „Kan men van democratie spreken, als de katholieke kerk gewetensdrang uitoefent en gelovigen verbiedt op de SDAP te stemmen?” De katholieke bisschoppen verboden samenwerking met de SDAP. Gelovigen, ook de protestanten, mochten niet op de SDAP stemmen op straffe van het hellevuur. Volgens Balkenendes voorbeeld en idool Colijn was de antithese een onveranderlijk beginsel: er bleef een principiële tegenstelling bestaan tussen politiek vanuit de menselijke rede en politiek op grondslag van goddelijke openbaring.

Hagen schrijft dat Troelstra zelf de stap van oppositie naar regeringsverantwoordelijkheid niet heeft kunnen maken. Behalve met zijn vurige persoonlijkheid had dat te maken met het vasthouden aan een socialistische maatschappij als einddoel. Dat was anders geweest als de sociaal-democratie de ideologische veren eerder had afgeschud en zich had beperkt tot bestrijding van de uitwassen van het liberalisme en het streven naar een eerlijker verdeling van macht en inkomen. Desondanks zat de blokkade niet in de socialistische ideologie, maar in electoraal opportunisme van christelijke leiders. „Bij de confessionele partijen leefde de angst dat een brede coalitie de SDAP acceptabel zou maken voor hun eigen achterban.” Het was „niet denkbeeldig” dat met name rooms-katholieke arbeiders dan zouden overlopen. „Om die reden stelden de confessionele partijen samenwerking met de sociaal-democraten uit zolang het kon, net zoals ze ook het algemeen kiesrecht zo lang mogelijk hadden tegengehouden.”

Het algemeen kiesrecht kwam er in ruil voor de overheidsfinanciering van het bijzonder onderwijs. Troelstra was zelf principieel voorstander van de vrijheid van onderwijs – vrij van kerk én staat. Zijn verwachting dat gelovige arbeiders na de onderwijspacificatie makkelijker de overstap naar de SDAP zouden maken, kwam echter niet uit. In plaats van een scheidslijn tussen progressief en conservatief, bleef de antithese (kerkelijk versus niet-kerkelijk) in stand.

Wie is bereid het eeuwige leven op te geven voor sociale hervormingen? „Theologische partijvorming” is de politiek blijven bepalen. In feite brengt de opkomst van een partij als de PVV daar geen verandering in: als anti-islampartij bedeelt ook de PVV de godsdienst een centrale rol toe in de politiek, zoals omgekeerd de radicale islam er in veel landen in slaagt de armen en verworpenen der aarde te mobiliseren in naam van Allah. De dominees, de priesters, de ayatollahs zaten en zitten aan de knoppen.

De mens leeft niet bij brood alleen. Ook dat besef is in de politiek een constante factor. Religieuze drijfveren zijn echter geen monopolie van confessionele politici. Hagen schrijft dat ook voor Troelstra het „visioen van de nieuwe tijd” in de plaats kwam van het onbestemd verlangen naar God: hij wilde het ‘zware eikenhouten kruis van Christus’ op de schouders nemen door de strijd aan te gaan voor ‘het vertrapte arbeidersvolk, waaruit Jezus was voortgekomen’.

Heeft Troelstra nog een boodschap voor Wouter Bos? Ja, bij zijn vertrek uit de Tweede Kamer in 1924 waarschuwde hij tegen „de allesoverheersende macht van de grote banken die feitelijk in handen is van enkele personen, ongecontroleerd, zowel wat hun bekwaamheid als moraliteit betreft”. Die macht moest volgens Troelstra onder democratische controle worden gebracht. Kan het actueler?

Het is geen roman, het is een aanklacht – onder dat motto, afkomstig van Multatuli zelf, is in Amsterdam een tentoonstelling gewijd aan 150 jaar Max Havelaar. De aanklacht – de Javaan wordt mishandeld – moest hij wel de vorm geven van een roman, want een brief kan men terzijde leggen. Daarom vergeleek Multatuli zijn eigen boek met Uncle Tom’s Cabin van Harriet Beecher Stowe uit 1852. „Het is een protest tegen onze positie (die van het Nederlandse koloniale bestuur) evenals De hut van Oom Tom tegen de Slavernij. Het moet overal gelezen worden als lectuur van vermaak, en dat besef moet de regering dwingen erop te letten omdat men geen boek dat in aller handen is terzijde leggen kan als een brief.”

Na het verhaal van Saïdja en Adinda in de Havelaar verdedigt Multatuli de romanvorm ook al door een vergelijking met het acht jaar eerder verschenen Amerikaanse boek: „mag men de waarheid ontkennen die de hoofdzaak uitmaakt van de Negerhut, omdat er misschien nooit een Evangeline bestaan heeft? Zal men tot de schryfster van dat onsterfelyk pleidooi – onsterfelyk, niet om kunst of talent, maar door strekking en indruk – zal men tot haar zeggen: ‘ge hebt gelogen, de slaven worden niet mishandeld, want… er is onwaarheid in uw boek: het is een roman!’ ”

Achteraf kunnen we zeggen, dat de tendensroman van Beecher Stowe een effectief pamflet was, terwijl Max Havelaar niet alleen als protest maar ook als kunstwerk de tijd heeft doorstaan. Multatuli heeft de romankunst als zodanig vernieuwd, waardoor de Havelaar na 150 jaar fris en modern is gebleven, terwijl de Negerhut alleen als sentimenteel kinderboek standhoudt.

Behalve als roman is de Havelaar ook actueel gebleven qua ‘strekking en indruk’, maar dan toch vooral als protest tegen het cynisme van Droogstoppel, het prototype van de farizeeër die altijd alleen maar bedacht is op zijn eigen voordeel. Vandaag zou een Droogstoppel de mensen die in Haïti na de aardbeving verrekken van de honger, hebben voorgehouden dat zij de ellende aan zichzelf te wijten hebben. Hadden zij tweehonderd jaar geleden maar niet de slavernij moeten afschaffen! Ze moesten toch zo nodig als eersten in opstand komen tegen hun blanke meesters en een onafhankelijke republiek uitroepen? En nu moeten wij met de pet rond.

Droogstoppel zou zich aan de zijde van de VVD keren tegen ontwikkelingshulp. De Afrikaanse volken moesten toch zo nodig dekoloniseren? Nou, we zien waar het ze gebracht heeft. Wij in het Westen, die een paar eeuwen geprobeerd hebben er nog wat beschaving te brengen, maar stank voor dank hebben gekregen voor het torsen van de White Man’s Burden, mogen nu zeker opdraaien voor de rotzooi die zij er daar van maken? Feestelijk bedankt.

Mensen die zich zorgen maken over het lijden of zelfs over de toekomst van de mensheid (Multatuli: „de roeping van de mens is mens te zijn!”), zijn bij voorbaat verdacht in de ogen van de Droogstoppels aller tijden, de benepen zielen die in hun bekrompenheid niet verder kunnen denken dan hun eigen onmiddellijke belang. Typerend voor deze mentaliteit is het triomfalisme dat de klimaatsceptici heeft bevangen over fouten in de wetenschappelijke rapporten over de opwarming van de aarde. De klimaatsceptici vieren deze fouten als een overwinning van olympische proporties. Wel, ik help ze hopen dat de klimaatcrisis minder acuut is dan het zich liet aanzien. Maar hun zegevierend borstgeroffel verraadt enkel hun cynisme.

Vanwaar die verachting voor mensen die zich druk maken over het lot van toekomstige generaties? De pleitbezorgers van een duurzamere wijze van produceren en consumeren worden afgeschilderd als naïeve idealisten of erger, als gevaarlijke idioten. Hier vertaalt twijfel aan de betrouwbaarheid van de wetenschap zich in openlijk beleden haat tegen iedereen die niet alleen aan z’n eigen hachje denkt.

Zo beleven wij de triomf van het cynisme. Het ernstigste voorbeeld betreft de onverschilligheid over het nucleaire gevaar dat de wereld bedreigt – acuter dan de opwarming van de aarde. Onlangs heeft een keur van staatslieden, militairen en geleerden alarm geslagen. Onvermijdelijk zal het fout gaan met de 23.000 atoomwapens die zich in de arsenalen bevinden, tenzij er nu stappen worden genomen om tot nucleaire ontwapening te komen.

Vorige week opende de Neue Zürcher Zeitung haar voorpagina met een opsomming van de voorstellen van een reeks voormalige regeringsleiders en strategische denkers om gefaseerd voor 2025 alle atoomwapens uit de wereld te helpen. De afschaffing van deze inhumaanste wapens denkbaar is geen wensdroom, verklaarde de Australische oud-minister Gareth Evans, maar een dringende noodzaak. Want het is een wonder dat er tot nu toe geen atoombom tot explosie is gebracht door een vergissing of een ongeluk.

Cynisme op dit punt is misdadig. Men moet ergens beginnen. In Nederland hebben vier ministers van staat (Lubbers, Van Mierlo, Van der Stoel en Korthals Altes) eind vorig jaar een dringend beroep gedaan op minister Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) de in Nederland aanwezige nucleaire wapens te verwijderen. De minister weigerde onder dankzegging voor de steun aan zijn beleid, waarmee hij een cynische, Droogstoppelwaardige grol maakte van het even realistische als urgente voorstel van de ministers van staat.

Ik kan daar als columnist de aandacht op vestigen, maar het niet veranderen. Joris Luyendijk vindt, bleek tijdens de Nacht van de columnist, dat ik daarmee mijn verantwoordelijkheid ontloop. Als dat waar was, zou ik mijzelf bij de cynici moeten scharen. Maar ik denk dat betrokkenheid en morele verantwoordelijkheid de plicht zijn van alle weldenkende wereldburgers. Alleen Droogstoppels denken daar anders over.

Het is allemaal identiteit en profiel wat de klok slaat bij de herschikking van de publieke omroep. Gegeven het bizarre Nederlandse stelsel van ‘stromingen’, die recht op zendtijd hebben omdat zij een achterban vertegenwoordigen, is het niet meer dan logisch dat Wakker Nederland (WNL) en PowNed aan de veelbezongen pluriformiteit gaan bijdragen. Beide aan De Telegraaf ontsproten omroepen hebben aangekondigd per september dagelijks een nieuwsprogramma op de televisie te brengen. WNL krijgt de ochtenden (het programma gaat Nederland wordt wakker heten, wat bij historisch onderlegde figuren een associatie oproept met Deutschland Erwache) en PowNed ‘gaat los’ op Nederland 3.

Waar ik nieuwsgierig naar ben, is hoe het idee ‘nieuwsprogramma’ zich zal verhouden tot ‘identiteit en profiel’. Het wordt, zoveel is al duidelijk, in beide gevallen een vorm van activistische journalistiek, dus niet primair op nieuws gericht, maar op een ideologische doelstelling. Journalistiek activisme wil niet informeren, maar een overtuiging uitdragen.

PowNed vindt het bijvoorbeeld „tijd voor een revolutie”. WNL daarentegen wil zich juist profileren met onderwerpen als „respect voor het echte gezag”. Kan het nog pluriformer? Deze schijnbare tegenstelling past echter perfect in een traditie waarin gebrek aan ontzag voor bestaande instituties hand in hand gaat met autoritarisme. In feite is deze combinatie zelfs een bruikbare definitie van populisme. Autoritair en revolutionair gaan goed samen.

Wat zou het „echte gezag” zijn, waar WNL-voorzitter Fons van Westerloo meer respect voor eist, waarop zou het berusten en wie stelt er grenzen aan? De term „het echte gezag” doet me denken aan „de ware vrijheid”, zoals de Hollanse regenten in de 17de eeuw hun oligarchie noemden. Maar interessanter is de vraag wat volgens WNL moet worden verstaan onder het „onechte gezag” dat de omroep straks in haar nieuwsprogramma’s zal bestrijden. Ongetwijfeld zal de overheid tegenover het soevereine volk worden gesteld.

PowNed is op dit punt wat concreter dan WNL, getuige haar oorlogsverklaring aan bijvoorbeeld „wereldvreemde rechters”. Zij vormen, zoals demonstranten bij de regiezitting in de zaak-Wilders het formuleerden, „de gevestigde orde dan wel de linkse elite die dit proces op touw heeft gezet om Wilders de mond te snoeren” (Trouw, 21 januari).

De emoties die hierbij tot uiting komen, geven een idee van diepgaande maatschappelijke tegenstellingen en duiden op een regelrechte legitimiteitscrisis. De institutionele waarden staan blijkbaar dermate onder druk dat relevante delen van de bevolking afscheid willen nemen van het idee van onafhankelijke rechtspraak.

De gedachte dat juridische conflicten en verdenking van strafbare feiten aan het oordeel van de rechterlijke macht kunnen worden onderworpen, lijkt niet meer vanzelfsprekend (de rechterlijke macht wordt als een politieke stroming weggezet) en het is niet ondenkbaar dat aan een bevolkingsgroep de vrijheid van godsdienst wordt ontzegd. Inderdaad: een revolutie. Zoals van de krakers die proclameerden: deze rechtsstaat is de onze niet. In de verwrongen gedachtengang van populisten is Nederland verworden tot een onrechtsstaat die zich als rechtsstaat heeft vermomd: het „onechte gezag” (parlement, regering, rechterlijke macht) maakt de dienst uit. Behalve straks in Hilversum, waar het echte gezag van het volk eindelijk zal spreken.

Maar wat heeft deze ideologische benadering nog met nieuwsjournalistiek te maken? Activistische journalistiek voldoet per definitie niet aan de eis van onafhankelijkheid, omdat de informatie ondergeschikt is aan de doelstelling of, zo men wil, de identiteit. PowNed wekt de indruk de macht te willen controleren door feiten aan het licht te brengen: „Liegende ministers, frauderende raadsleden, wereldvreemde rechters? Wij confronteren je met zaken die anders wel eens onder de pet zouden kunnen worden gehouden. Als eerste omroep van Hilversum denken wij dat jij de waarheid wel aankan. Zonder PowNed liep Hilversum immers nog steeds braaf door de prachtwijken achter Ella Vogelaar aan…” De omroep beroemt zich erop een minister te hebben verjaagd, wat mogelijk waar is, maar op welke leugen zij was betrapt, of welk frauduleus handelen PowNed op het spoor was gekomen, hebben we niet mogen vernemen. Geen nieuws, maar stemmingmakerij is het recept.

Heb ik er bezwaar tegen dat WNL of PowNed het gezag, echt of onecht, naar de strot wil vliegen? Integendeel. Maar waar ik benieuwd naar ben, is welk gezag zij bedoelen. Max Weber, grondlegger van de moderne sociologie, maakte onderscheid tussen drie typen gezag: traditioneel, charismatisch en rationeel. Het traditionele gezag vindt zijn rechtvaardiging in overlevering, godsdienst, ethische of historische voorstellingen. Het charismatische gezag is dat van de leider die door de geschiedenis geroepen is gestalte aan de volkswil te geven. Het rationele gezag baseert zich op constitutioneel denken en begint met de democratie, die echter blootstaat aan het gevaar in bureaucratie en technocratie te verzanden. Dat laatste zou wel eens de oorzaak van de tegenwoordige legitimiteitscrisis kunnen zijn. Worden WNL en PowNed de vehikels van een ‘charismatische leider’?

Vooralsnog krijgen zij het voordeel van de twijfel. Beroep op welk gezag dan ook staat tegenover het beroep op de redelijkheid, die vereist andermans argumenten serieus te nemen. Een gezag dat niet erkent dat anderen het recht hebben om gehoord te worden, het gezag dat niet naar anderen luistert, eindigt in tirannie. Hetzelfde geldt voor propaganda die de mensheid verdeelt in vrienden en vijanden.

Ik vrees oorverdovende demagogie in plaats van grotere pluriformiteit. Waar zijn de redactiestatuten van de journalistieke programma’s op de televisie? Waarom is het geen voorwaarde in de Mediawet dat de journalistieke onafhankelijkheid is verzekerd? Wat de journalistiek daar tegenover kan stellen, is onpartijdigheid. Dat is ook het criterium om nieuwsprogramma’s op de televisie aan te toetsen.

In De gedaanteverwisseling en andere verhalen – een nieuwe vertaling door Willem van Toorn van alle door Franz Kafka tijdens zijn leven gepubliceerde verhalen waaraan zaterdag op het Internationaal Literatuurfestival Winternachten een bijeenkomst wordt gewijd – heeft het verhaal ‘In de strafkolonie’ mij opnieuw verpletterd. Omdat het zo actueel is. Het verhaal, geschreven twee maanden na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914, gaat over een foltermachine. Een ontdekkingsreiziger uit het Avondland komt terecht in een strafkolonie waar complete rechteloosheid heerst. De gevangenen worden willekeurig in de macht van een onpersoonlijk sinister mechanisme gebracht dat hen dood martelt. De mens is de onderdaan van dit ‘apparaat’. Maar hier is een getuige.

„De reiziger overdacht: Het is altijd hachelijk in verhoudingen die je niet kent drastisch in te grijpen. Hij was noch burger van de strafkolonie, noch burger van de staat aan wie deze toebehoorde. Als hij deze terechtstelling wilde veroordelen of zelfs verhinderen, zou men tegen hem kunnen zeggen: Je bent een vreemdeling, hou je mond. Daar zou hij niets tegenin kunnen brengen (…)”.

Kafka stelt niet alleen de existentiële vraag over de verhouding tussen de mens en ‘het apparaat’ aan de orde, maar ook de gelding van de normen van de reiziger die de werking van de martelmachine waarneemt. Het gaat dus ook over de handhaafbaarheid van universele waarden. En dat bedoel ik met actueel. Het is de worsteling met de vraag: waar bemoeien we ons mee? Wat hebben Nederlandse militairen te zoeken in Uruzgan? Waarom eisen we dat Servië Mladic uitlevert? Hebben de VN terecht de arrestatie gelast van de Soedanese president al-Bashir, verantwoordelijk voor 300.000 doden in Darfur? Wat kunnen wij er tegenin brengen als Israël met een beroep op zijn recht op zelfverdediging tegen terroristische aanvallen het internationale recht schendt met de bouw van muren en hekken, ondanks een verbod van het Internationaal Gerechtshof?

Bestaat er zoiets als wereldrecht?

De reiziger van Kafka kon zich daar niets bij voorstellen. Het woord ‘wereldrecht’ staat ook niet in Van Dale. Maar het wereldrecht bestaat wel, de eerste aflevering van het Nederlands Juristenblad van 2010 is er zelfs volledig aan gewijd. Dit jaar bestaan de Verenigde Naties 65 jaar en nu is de vraag, schrijft Ybo Buruma: „Wat heeft het recht aan deze wereld te bieden?”

Ik hoor de cynici en de Realpolitiker al gnuiven. Niets heeft het recht te bieden, might is right. Voedsel een universeel mensenrecht? Vertel dat maar aan de hongerigen. Het gebruik van geweld is verboden? Zeg dat maar aan de slachtoffers in Darfur. Alleen macht telt en het enige wereldrecht is het recht van de sterkste, zeggen politieke realisten. Rechtsnormen en morele waarden, rechtvaardigheid en lotsverbondenheid moeten het in de internationale verhoudingen afleggen tegen wat staten, vooral de grote mogendheden, zien als hun nationale belangen.

Tegen dat realisme, dat al snel de vorm van defaitisme aanneemt, is op zichzelf niet zo veel in te brengen, als je ervan uitgaat dat er een onoverbrugbare tegenstelling bestaat tussen belangen en waarden. Maar met de term ‘wereldrecht’ duiden de auteurs in het Juristenblad op beginselen en regels van internationaal publiekrecht, die aanvaard en erkend zijn door de internationale gemeenschap in haar geheel en waarvan de naleving gezien wordt als een rechtsbelang van allen.

Om dicht bij huis te blijven: onze Grondwet bepaalt dat de bevordering van de internationale rechtsorde een Nederlands belang is. Als het anders was, hoefden we ons helemaal niet druk te maken over de bevindingen van de commissie-Davids over de betrokkenheid van de Nederlandse regering bij de oorlog in Irak. Dan was dat onderzoek naar de Nederlandse politieke steun voor de Amerikaans-Britse interventie niets anders dan een politiek spelletje om het kabinet-Balkenende in moeilijkheden te brengen of uit de brand te helpen. Maar nu draait het wel degelijk om een principiële kwestie, namelijk de vraag of er voldoende rechtsgrond was voor deze politieke steun. Konden de 16 resoluties van de Veiligheidsraad over Irak die Saddam Hoessein aan zijn laars lapte, worden beschouwd als een impliciete machtiging tot ingrijpen? De kern is dus (behalve de informatie- en verantwoordingsplicht aan het parlement) de vraag wat het ‘wereldrecht’ hierover zegt en of Nederland zich in voldoende mate heeft gehouden aan de voorschriften en normen van de internationale gemeenschap.

„De groei van het ‘wereldrecht’ is in belangrijke mate gebaseerd op de notie dat sommige waarden universeel zijn, dat wil zeggen relevant en belangrijk zijn voor alle staten en voor iedereen”, schrijven de Leidse hoogleraren Janneke Gerards en Nico Schrijver in het Juristenblad. Men moet rekening houden met allerlei verschillen tussen regionale, culturele en godsdienstige waardengemeenschappen. Maar uitgangspunt is dat grondrechten toekomen aan iedere (wereld)burger en dat zij universeel, onvervreemdbaar en ondeelbaar zijn.

Laat ik het zo zeggen: wie een ‘apparaat’ als dat van Kafka in de wereld brengt, moet weten dat er in Den Haag een Internationaal Strafhof zetelt waar 110 landen bij zijn aangesloten. Daar horen echter de VS, Rusland, China en Israël niet bij, omdat zij hun vermeende nationale belangen laten prevaleren.

Het Israëlische dagblad Ha’aretz schreef vorige week: „Een land dat gelooft in de morele rechtvaardiging van het eigen handelen en dat van zijn soldaten, moet geen instellingen van internationaal recht boycotten. Integendeel, het moet binnen deze instellingen opkomen voor zijn positie en voor rechtvaardigheid. Aansluiting bij het internationale strafhof zal Israël aan de kant van de verlichte landen brengen.”

Israël, de Palestijnen, Amerika, Irak, Afghanistan – Nederland en de commisie-Davids: de mensheid snakt naar wereldrecht.

Ik heb geaarzeld of ik deze rubriek aan het overlijden van Marcus Bakker zou wijden. Hij is al zo lang weg uit het openbare leven en zijn partij, de CPN, is ver achter de horizon verdwenen. Wie kende hem nog? Maar ik kan en wil er niet omheen. Hij heeft voor Nederland en voor mij persoonlijk het communisme belichaamd – en dat is niet hetzelfde als dictatuur en onderdrukking.

Wat we nu, twintig jaar na de val van het Sovjetrijk, nog associëren met het communisme, zijn de resterende autoritaire structuren in China of Cuba, om van het perverse despotisme in Noord-Korea maar te zwijgen. Maar je kunt ook het omgekeerde, verdediging van democratie en vrijheid, met een communistische geschiedenis associëren. Kijk naar Italië, waar de voormalige communistische leider (en generatiegenoot van Marcus Bakker) Napolitano als president tegen de klippen op de grondwet, de parlementaire democratie en de vrijheden verdedigt tegen Berlusconi.

Mensen kunnen zich moeilijk voorstellen dat ik me ooit, als student in de jaren zeventig van de vorige eeuw, heb aangesloten bij de partij van Marcus Bakker. De dichotomie democratie-communisme, het overgeleverde beeld uit de Koude Oorlog, maakt dat zo’n keuze, buiten de omstandigheden van de tijd geplaatst, nauwelijks valt uit te leggen. Hoe maak je duidelijk dat communisten als Bakker inspirerende figuren waren die met hun tegendraadsheid en moed juist een fantastische inspiratiebron waren? Het kostte mij geen enkele moeite om Bakker te associëren met verzet tegen onrecht. Het was een keuze tegen de braafheid, de kneuterigheid, de meegaandheid en de versuffing van het Nederland waarin ik opgroeide.

De communisten hier hadden wat mij betreft niets uitstaande met dictaturen, maar alles met de strijd tégen dictaturen. Ik stond in september 1973 namens de Amsterdamse studentenbeweging op een podium met Marcus Bakker en de toenmalige minister Jan Pronk om te protesteren tegen de staatsgreep in Chili. Daar hadden generaals een bloedbad aangericht en de regering van president Allende, bestaande uit socialisten en communisten, om zeep geholpen. Wat deden de Amerikanen in Vietnam? Waarom steunde Nederland een massamoordenaar als Soeharto in Indonesië?

Selectieve verontwaardiging? Nee, de partij van Marcus Bakker had zich ook gekeerd tegen de Russische inval in Tsjechoslowakije en verklaarde zich later even hard solidair met de dissidenten, met Charta ’77 in Praag en Solidarnosc in Polen. Dus die tegenstelling democratie-communisme in Nederland zag ik niet. Bakker was een gezaghebbend lid van de Tweede Kamer, dat op de bres stond voor de rechten van het parlement, voor het stakingsrecht en voor alles wat hoort bij de rechtsstaat en een open samenleving.

Maar die dichotomie was er natuurlijk wel. Het ondemocratische beginsel is de geboortefout van het communisme – waardoor het in diskrediet is geraakt en waaraan het terecht ten onder is gegaan. Dit is dan ook geen apologie. De geboortefout van het communisme in 1918, toen de Eerste Wereldoorlog in Europa een hele generatie arbeidersjongens had opgeofferd als kanonnenvoer, was de overtuiging dat alleen de wereldrevolutie van het proletariaat redding kon brengen.

Rosa Luxemburg zei het zo bij de oprichting van de Duitse communistische partij: „Alleen het socialisme kan aan allen arbeid en brood verschaffen, kan een einde maken aan de wederzijdse verminking van de volken, kan de geschonden mensheid vrede, vrijheid en waarachtige cultuur brengen. Weg met het loonstelsel! De gemeenschappelijke arbeid moet in de plaats komen van de loonarbeid en de klassenheerschappij. Geen uitbuiters en uitgebuiten meer! In plaats van de werkgevers en hun loonslaven: vrije kameraden van de arbeid! De arbeid niemands last, want ieders plicht! Een menswaardig bestaan voor ieder die zijn plicht tegenover de maatschappij vervult. Pas in zo’n maatschappij zijn de wortels van de volkenhaat en knechting uitgerukt. Pas als zo’n maatschappij is verwezenlijkt, zal de aarde niet meer geschandvlekt worden door mensenmoord. Pas dan zal men kunnen zeggen: Deze oorlog is de laatste geweest! Het socialisme is in dit uur het enige reddingsanker van de mensheid. Boven de ineenstortende muren van de kapitalistische maatschappij vlammen als een vurig mene tekel de woorden op van het Communistisch Manifest: Socialisme of ondergang in de barbaarsheid!”

Maar tegelijk sprak Luxemburg woorden die in het Rusland van Lenin en Stalin en door de hele communistische beweging zo schandelijk verloochend en verraden zijn: „Vrijheid alleen voor de aanhangers van de regering, alleen voor leden van een partij – hoe talrijk zij ook zijn – is geen vrijheid. Vrijheid is altijd alleen vrijheid voor de andersdenkende. Onbeperkte democratie en vrijheid van publieke opinie, vrije verkiezingen, vrijheid van de pers en vrijheid van vereniging en vergadering zijn onmisbaar. In plaats van dictatuur van het proletariaat hebben we dan de dictatuur van een kliek.”

Ziehier de ongeneeslijke tegenstelling waaraan het communisme is bezweken en die ook Marcus Bakker parten heeft gespeeld. De stalinistische kazernementaliteit die in de CPN heerste, stond in flagrante tegenspraak met het streven naar openheid en rechtvaardigheid dat Bakker in het parlement uitdroeg. Zeker, je ging als CPN-lid deel uitmaken van een internationalistische traditie van verzet tegen fascisme, antisemitisme, xenofobie, kolonialisme. Maar je trad ook de traditie van de kazerne binnen. Dat Bakker zich daar nooit van heeft gedistantieerd, bracht hem in conflict met antiautoritaire studenten en feministen die zijn partij ten grave droegen.

„Geen wanstaltige Rus, of wie dan ook, kan mij de trots ontnemen dat mijn geestesrichting, het communisme, de eerste was die tegen de verdrukking in uitging van de gelijkwaardigheid van mensen”, schreef hij in een persoonlijke brief. In dat geloof is hij gestorven, een trots en moedig mens.

Zondag wordt het laatste deel uitgezonden van de televisieserie De Oorlog van de NPS. De naoorlogse generatie onderzoekers en televisiemakers die de serie vervaardigde (onder eindredactie van Ad van Liempt en sober gepresenteerd door Rob Trip) heeft andere accenten gelegd dan De Jong in zijn beroemde serie De Bezetting uit de jaren 60. Maar de ‘normgevende herinneringen’ zijn onaantastbaar gebleken. Het ‘finale’ oordeel van De Jong (hem is nogal eens zwart-witdenken verweten) luidde dat het algemene beeld in Nederland niet afweek van dat in andere bezette landen: „In elk land is gecollaboreerd, in elk land is verzet geboden, in elk land is er een relatief kleine illegaliteit geweest.” Dit beeld is volledig in stand gebleven.

De makers van De Oorlog verdienen een groot compliment voor het intensieve en gewetensvolle onderzoek dat aan de serie ten grondslag ligt. Onbekend beeldmateriaal en tot dusver verborgen egodocumenten vormden het uitgangspunt. Dankzij de invoelbaarheid van de ervaringen van getuigen en de onbevangenheid van de makers leverde dit een eigentijdse vorm van geschiedschrijving en een overtuigend beeld op.

Meer dan bij De Jong lag in De Oorlog de nadruk op het dagelijks leven gedurende de bezetting. Hier werd de geschiedenis getoond van mensen die alleen maar zo goed mogelijk wilden overleven. De serie vertelde ook het verhaal van de wegkijkers, meelopers en daders, inclusief collaborateurs en NSB’ers. Het is een verdienste van deze benadering dat allerlei nuances van recent historisch onderzoek naar de Tweede Wereldoorlog nu een breed publiek hebben kunnen bereiken. Een nadeel van de keuzes, die onvermijdelijk moesten worden gemaakt, is dat het verzet er hierdoor nogal bekaaid vanaf is gekomen. In het boek De Oorlog dat Van Liempt op basis van de televisieserie heeft gepubliceerd, komen de namen van de iconen van het verzet niet voor, geen Gerrit-Jan van der Veen, Hannie Schaft, Johannes Post. Uiteraard is elk streven naar volledigheid bij een dergelijke onderneming een illusie, maar men kan ook té huiverig zijn voor symbolen van morele heldenmoed.

Het laatste deel zal zondag onder meer gaan over de herdenkingen – met alle conflicten gedurende de Koude Oorlog van dien – en over de affaires en debatten aangaande de waardering van de verschillende aspecten van collaboratie en verzet. Op de achtergrond hiervan staat wat De Jong het ‘normgevende’ van de herinnering aan de bezetting heeft genoemd.

Op dit punt heeft Van Liempts serie weliswaar nuances aangebracht en andere accenten gelegd dan voorheen, maar De Jongs verwachting dat een volgende generatie „vragen die wij thans niet eens kunnen bevroeden” zou stellen, is nog niet uitgekomen. Van een paradigmawisseling in de perceptie van de Tweede Wereldoorlog is geen sprake. De makers stelden zich expliciet ten doel „weg te blijven uit de klassieke goed-fout-oordelen en uit het geijkte schema van collaboratie en verzet”, zoals Van Liempt het formuleerde. „We hebben geprobeerd ons zoveel mogelijk van morele appreciaties te onthouden en die over te laten aan de kijker”, zei hij in een lezing over de serie. Maar ook zonder morele oordelen op te dringen, laat De Oorlog geen twijfel bestaan aan de onmenselijkheid van de nazi-ideologie en aan het verband tussen discriminatie en genocide.

Ook De Oorlog heeft de oorlog als moreel ijkpunt, dat wil zeggen: meer afstand, meer relativering, meer nuancering verandert niets aan het aan WO II ontleende idee van de universele rechten van de mens en de dure plicht van de internationale gemeenschap deze tegen iedere prijs te handhaven. Dat blijft de norm die wij sinds de Holocaust moeten stellen. In zijn recente ideeëngeschiedenis De uitvinding van de mensheid schrijft politicoloog Siep Stuurman dat ideeën ertoe doen: „Wat mensen denken en onder woorden brengen, heeft invloed op het verloop van de geschiedenis (…) De grenzen van het denkbare stellen ook grenzen aan de praktische gedragslijnen die denkbaar en dus realiseerbaar zijn.” Mensen passen hun denkbeelden weliswaar aan hun belangen aan, maar het omgekeerde is evenzeer het geval. Mensenrechten gaan boven vermeende staatsraison en Realpolitik.

Daarom ben ik het niet eens met Ad van Liempt als hij in het laatste hoofdstuk van De Oorlog de staf breekt over ‘moralistische conclusies’ die in alle naoorlogse debatten werden getrokken als dooddoener in allerlei gekissebis. „Wie zich in een discussie beriep op de waarden die in de Tweede Wereldoorlog op het spel stonden, had bij voorbaat het gelijk aan zijn zijde”, schrijft hij ironisch. Maar hij spreekt zichzelf daar tegen, want het is hem niet ontgaan, dat wie zich met een beroep op die waarden keerde tegen Nederlandse oorlogsmisdaden in Indië allesbehalve ‘bij voorbaat gelijk’ kreeg. Integendeel, de staatsraison ging boven de mensenrechten. De door de ervaring van de oorlog gestelde norm werd in Indië dadelijk geschonden.

Het is waar dat ‘de oorlog als norm’ vaak is misbruikt voor provocaties en pogingen anderen de mond te snoeren. Maar ik denk dat het normgevende karakter van de herinnering, het morele ijkpunt voor het denken over mensenrechten, ook in De Oorlog is bevestigd, wat de serie en het boek van Van Liempt alleen maar waardevoller maakt.

„De liefde tot zijn land/ is elkeen aangeboren”, dichtte Vondel. Maar op aanhankelijkheid aan de natiestaat kan dat niet duiden, aangezien het ontstaan daarvan pas veel later zijn beslag kreeg. Nationalisme kán geen genetische aandoening van de mens zijn. Het behoort niet tot de menselijke natuur, het kreeg pas concreet vorm in de natiestaten van de negentiende eeuw.

In zijn boek over het historische falen van de Duitse sociaal-democratie schreef de Nederlandse socioloog J.A.A. van Doorn dat de socialisten met hun universele denkbeelden geen aansluiting konden vinden bij het nationale sentiment. Karl Marx zei nog: „De arbeiders hebben geen vaderland, men kan hun niet ontnemen wat zij niet hebben”. Het kapitaal heeft immers ook geen vaderland en het socialisme zal niet alleen de arbeidersklasse, maar de mensheid als geheel bevrijden. Vervolgens liet het Europese proletariaat zich onder invloed van het nationalisme wederkerig afslachten in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog.

De natiestaten kenmerkten zich door een voortdurend nauwere betrekking tussen volk en staat, elkaar in hun bestaan en betekenis bevestigend, schreef Van Doorn. „De relatie schiep uitgesproken collectieve identiteiten, emotioneel beleefd en verankerd in een gemeenschappelijke cultuur, taal en geschiedenis.” Volgens Van Doorn leidt het bevorderen door de staat van de nationale volkseenheid „per definitie” tot wantrouwen ten aanzien van alle religieuze, etnische en ideologische minderheden. „De natiestaat was een na-ijverige staat, bedacht op voortdurende inspanningen tot integratie en assimilatie van vreemden of als vreemd beschouwde elementen.”

De afwijzing van de bouw van minaretten (in Zwitserland per referendum door een meerderheid besloten) is dan ook een typerend nationalistisch verschijnsel. In heel Europa hebben de (ultra)nationalistische partijen deze uitslag toegejuicht als een bevestiging van nationale trots en eigenheid, die zich in hun ogen niet verdraagt met uit de Arabische wereld afkomstige architectuur, wat er ook zij van de vrijheid van godsdienst. Het nieuwe nationalisme, dat zich expliciet keert tegen religieuze of etnische minderheden, is in opmars ten koste van het idee van universele waarden, zoals het idee van de menselijkheid en het idee van de persoon als onvervangbare waarde.

In Nederland is het signaal tot deze aanval op de universele, kantiaanse ethiek begin jaren negentig ingezet door de liberaal Bolkestein, die met het oog op de immigratie van moslims de superioriteit van de westerse cultuur bevestigd wilde zien. Kern van zijn betoog was dat de muziek van Beethoven beter is dan gamelanmuziek, waaruit blijkt dat ‘onze’ cultuur van een hogere orde is. Hij verloor uit het oog dat Beethoven niet voor niets de tekst van Schillers Ode an die Freude met de belijdenis van de broederschap van álle mensen uitkoos voor het slotkoor van zijn negende symfonie.

Het loslaten van het idee van universele waarden leidt niet alleen tot hernieuwde aanwakkering van het nationalisme, maar brengt vervolgens onvermijdelijk ook racisme teweeg. Het meest schrijnende voorbeeld daarvan zien wij nu in Israël, als staat gesticht op grond van humanistische en democratische beginselen, maar waar dat concept moreel kapot gaat aan het na-ijverige karakter van de natiestaat die afglijdt naar virulent tribalisme. De Israëlische bondgenoot van Geert Wilders, het extreem-rechtse parlementslid van de Nationale Unie Aryeh Eldad, werft aanhang met de opvatting dat Arabieren geen „werkelijk menselijke wezens” zijn. En daar moet het nationalisme wel op uitdraaien: de ontkenning van het mens-zijn van leden van religieuze of etnische minderheden. Als wij het algemeen menselijke loslaten, zijn we tot massamoord veroordeeld. Eerst een paar minaretten om, maar daar zal het vast niet bij blijven.

De Amerikaanse filosofe Susan Neiman, die deze week in Nederland is voor de Pierre Bayle-lezing, stelt in een interview in de Volkskrant haar hoop op Europa als bastion van de waarden van de Verlichting. „De Verlichters geloofden niet dat het mogelijk was alle kwaad uit te roeien. Maar sommige kwaden wel. Als je wilt weten hoe Europa voor de Verlichting was, moet je denken aan Afghanistan ten tijde van de Talibaan. Er is een enorme vooruitgang geboekt. De slavernij is afgeschaft, in gevangenissen wordt niet meer gemarteld, vrouwen hebben gelijke rechten gekregen. Ik ben ook niet zo onder de indruk van de prestaties van de Europese Unie, maar zestig jaar geleden werd hier nog een strijd van allen tegen allen gevoerd. Europa is het hoogste dat de mens ooit bereikt heeft.”

Inderdaad. Jammer dat ruim zestig procent van de Nederlandse kiezers tégen Europa heeft gestemd, wat een uitdrukking is van dezelfde nationalistische ideologie die in Zwitserland een meerderheid op de been bracht tegen de bouw van minaretten. Hoe krijgt de Europese beschaving de nationalistische geest in de fles?

PS: Op 3 november maakte ik in een terzijde melding van collaboratie door KVP-leider Romme in WO II. Diens biograaf prof. dr. Jac. Bosmans wijst erop dat Romme niet is vervolgd. Volgens toenmalige PvdA-prominenten is onder zware druk van de KVP van vervolging afgezien.

Om Oeroeg te begrijpen is het niet nodig de context te kennen, het Nederlandse koloniale verleden en de Indonesische revolutie. De teloorgang van de vriendschap tussen de Javaanse Oeroeg en de Nederlandse planterszoon Johan is algemeen menselijk, het verhaal is van alle tijden en culturen. Onmogelijke vriendschappen, evenals onmogelijke liefdes, zijn universele thema’s, denk maar aan Romeo en Julia. In de Indische koloniale samenleving is de vriendschap tussen Oeroeg en Johan alleen al onmogelijk wegens de verschillen in afkomst, stand, ras, geloof. De verwijdering is onvermijdelijk. Johan voelt aan dat hij in Oeroegs ogen dood is. De laatste woorden die zijn boezemvriend met wie hij, in zijn beleving als een tweelingbroer opgroeide, tot hem spreekt luiden: ‘Ga weg. Je hebt hier niets te maken’.

Dus de context is tóch van belang, Oeroeg staat niet alleen voor een Javaanse dessajongen, zoon van een bediende van Johans vader, maar voor een land. Johan is, evenals Hella Haasse, in dat land geboren en opgegroeid. Al zijn jeugdherinneringen zijn met dat land verbonden, het is zijn paradijs waaruit hij wordt verdreven. Niet alleen de vriendschap met Oeroeg komt ten einde, de band met wat hij als zijn thuis ervaart, wordt doorgeknipt.

Om meerdere redenen is Oeroeg een uitstekende keuze van de Stichting CPNB (Collectieve Propaganda voor het Nederlandse boek) die jaarlijks probeert heel Nederland aan het lezen en bespreken van één boek te krijgen. Het is in de eerste plaats een hommage aan de bijna 92-jarige Hella Haasse, die op 30-jarige leeftijd in haar debuut een persoonlijk doorleefde historische tragedie uitbeeldde. Heel haar schitterende oeuvre is geworteld in dit verhaal waarin ze niet alleen háár ambivalente verhouding tot haar land van herkomst beschrijft, maar óók die van Nederland tot zijn (voormalige) kolonie.

De keuze voor Oeroeg is tevens een hommage aan de rijke Indisch-Nederlandse romanliteratuur die 150 jaar geleden begon met Multatuli’s Max Havelaar en waarmee zoveel grote namen uit onze letterkunde verbonden zijn, Louis Couperus, P.A. Daum, E. du Perron, Maria Dermoût, om maar enkelen te noemen. En het Indisch-Nederlandse verleden werkt nog altijd door in de literatuur: neem schrijvers als Marion Bloem, Jeroen Brouwers, Adriaan van Dis, Yvonne Keuls, Rudy Kousbroek, Helga Ruebsamen. Maar het einde is in zicht.

Oeroeg heeft in de Indisch-Nederlandse literatuur een scharnierfunctie. Haasse is, net als bijvoorbeeld mijn vader, geboren en getogen in Nederlands-Indië, waar de Nederlanders op alle niveaus de baas speelden over de inlandse bevolking. Die koloniale machtsverhoudingen waren een gegeven in alle Indisch-Nederlandse romans die voor Oeroeg verschenen, ook als het onrecht ervan werd aangeklaagd of de duurzaamheid ervan betwijfeld. Toen Oeroeg in 1948 uitkwam, was het afgelopen met die machtsverhouding. Johan dacht nog in termen van ‘tijdelijke moeilijkheden’ toen hij bemerkte hoe Oeroeg radicaliseerde als vrijheidsstrijder en moslim. Hun verwijdering was echter even onomkeerbaar als die tussen de in 1945 uitgeroepen republiek Indonesia en het koloniale Nederland dat weigerde het wingewest los te laten.

De leus ‘Indië verloren, rampspoed geboren’ vertolkte de angst van vele Nederlanders voor de economische gevolgen van het verlies van wat altijd ‘ons Indië’ was genoemd. In twee bloedige oorlogen – Oeroeg verscheen precies tussen de beide ‘politionele acties’ in – vonden duizenden Nederlandse dienstplichtigen en tienduizenden Indonesiërs als Oeroeg de dood. De kabinetten die de politieke verantwoordelijkheid droegen voor de koloniale oorlogen, stonden onder leiding van de sociaal-democraat Willem Drees. Het kan geen kwaad daar even aan te herinneren nu de PvdA en de SP elkaar de eredienst van deze heilige vader van de AOW betwisten.

Nederland was tot op het bot verdeeld. De pijn is verwoord door Lucebert, in zijn ‘Minnebrief aan onze gemartelde bruid Indonesia’, geschreven aan de vooravond van de eerste politionele actie. In juli 1946 bleek uit een opiniepeiling dat bijna vijftig procent van de bevolking tegen het uitzenden van militairen naar Indië was. Tegenstanders verwezen naar de ervaringen in de Tweede Wereldoorlog om duidelijk te maken waar chauvinisme en racisme toe kunnen leiden. Maak van onze jongens geen SS’ers, waarschuwden zij.

Het is dus niet waar, zoals Bas Heijne zaterdag betoogde, dat dit soort vergelijkingen een uitvinding is uit de jaren zestig en zeventig. Wel duurde het tot die jaren voor Nederland erkende dat indertijd oorlogsmisdrijven zijn gepleegd. Dienstweigeraars die daaraan niet mee wilden doen, waren als deserteurs tot lange gevangenisstraffen veroordeeld.

Is dit allemaal bekende kost? In bibliotheken waar de afgelopen weken Oeroeg onderwerp was van lezersdiscussies, zette men grote ogen op als ter sprake kwam hoe pijnlijk de breuk met het koloniale tijdperk is verlopen. Die breuk betekende voor veel Nederlanders een persoonlijke tragedie, denk maar aan de veteranen, de mensen die uit de Jappenkampen waren gekomen en al diegenen die, zoals Johan, hun jeugd en hun toekomstverwachtingen moesten begraven.

Volgende maand precies zestig jaar geleden, op 27 december 1949, droeg Nederland tegen wil en dank en onder zware druk van de Verenigde Naties, de soevereiniteit over Indonesië over aan de republiek. Misschien is het wel de beschaafdste manier om deze gebeurtenis te herdenken, dat Nederland in de winter van 2009 massaal Oeroeg (her)leest.

Atheïsten oefenen volgens Kluun hun dictatuur uit via „de opiniërende media”. De „opiniërende, vooral links-intellectuele media” zijn „een intellectuele kruistocht begonnen om hun gelijk ten opzichte van christenen te bewijzen”. Ook over de nieuwe spiritualiteit wordt smalend gepraat in „de gezaghebbende media”.

Het blijft in het midden welke media Kluun bedoelt. Misschien vindt hij de KRO, RKK, NMO, NRCV, EO en wat dies meer zij onvoldoende gezaghebbend. De onafzienbare stoet predikers en belijders die voorbij trekt als ik televisie of radio aanzet, gaat aan hem blijkbaar ongemerkt voorbij. Maar ik wil niet uitweiden over de gebrekkige empirische onderbouwing en evenmin over het intellectuele niveau. Kluuns argumentatie reikt niet verder dan de gedachte dat zijn overleden vrouw ergens voortleeft. Het is hem gegund daar troost uit te putten, al vraag ik me af waarom deze persoonlijke rouwverwerking een rol zou moeten spelen in een openbaar debat. Maar dat is een afweging die Kluun zelf moet maken.

De reden om toch aandacht aan zijn essay te besteden, is dat het gaat over de omstreden betekenis van religie in de wereld van vandaag. Kluun raakt met zijn onderwerpkeuze wel degelijk een snaar die in de multiculturele samenleving strak gespannen staat. Maar met zijn centrale vraagstelling – ‘Waar komt de zendingsdrang van hedendaagse atheïsten vandaan?’ – zit hij ernaast. Hedendaagse atheïsten hebben doorgaans namelijk geen probleem met mensen die in God of een bovennatuurlijke kracht geloven, maar met aanvallen op de seculariteit. De vraag is welke rol de godsdienst in het publieke domein zou moeten spelen. Het gejammer over de ‘atheïstische media’ is niets anders dan een protest tegen de secularisering in de media sinds de (gedeeltelijke) ontzuiling.

De seculiere samenleving staat overal onder druk. In de islamitische wereld zien wij hoe onderdrukking en machteloosheid leiden tot een vlucht in mentale gestoordheid die de vorm aanneemt van religieus fanatisme. Het christendom heeft in de geschiedenis soortgelijke verschijnselen voortgebracht (heksenjachten, inquisitie). De mens die gelooft dat God de wereld bestiert, beperkt zijn eigen verantwoordelijkheid. Dat is de basis voor totalitaire interpretaties van het christendom, de islam en andere godsdiensten, interpretaties die vijandig zijn aan het individu.

In Nederland, zo klaagde zaterdag Gert-Jan Segers, directeur van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie in de Volkskrant, voelen moslims zich miskend en worden christenen gemarginaliseerd. Ook een soort Kluun dus. Segers waarschuwt dat „zonder een vitaal christendom deze samenleving geen idee heeft waar ze vandaan komt en in de zoektocht naar identiteit en moraal niet meer weet waar ze het zoeken moet”. Nederland moet dus een christelijke moraal handhaven.

De visie dat normen en moraal mensenwerk zijn en niet van God gegeven, is daarmee in strijd en wordt gezien als een aanval op religie. Hierop past het antwoord van de filosoof Popper: „Men moet toegeven dat die visie dat de moraal mensenwerk is, inderdaad een aanval is op bepaalde vormen van religie, namelijk op religies die gebaseerd zijn op blinde autoriteit, magie en taboes. Maar ik zie niet in waarom zij in strijd zou zijn met een religie die uitgaat van het idee van persoonlijke verantwoordelijkheid en vrijheid van geweten.”

Bescherming van de beginselen van de seculiere democratische staat is urgent nu wij te maken hebben met de gevaren van een terugval in een politieke interpretatie van religies, die hun waarheden aan de samenleving pogen op te leggen en daarmee de politieke vrijheid, voorop de vrijheid van het individu en de vrijheid van denken over ethische vraagstukken, in de waagschaal stellen. Het is heus niet zo lang geleden dat de confessionele partijen in Nederland de neutraliteit van de staat afwezen. De voornaamste oprichter van de Katholieke Volkspartij, Carl Romme, in mijn jeugd nog de machtigste politicus van Nederland, pleitte voor een staatsbestel dat de erkenning van God als zijn eerste oorzaak en doel ziet. Alleen diegenen die deze geestelijke grondslag aanvaardden, konden volgens de KVP-leider volwaardige staatsburgers zijn, terwijl die grondslag tevens aan de vrijheid van drukpers, petitie en vergadering de grenzen stelde. (Romme was ook staatkundig hoofdredacteur van de Volkskrant en werd alleen maar geen premier omdat hij in de oorlog had gecollaboreerd). Hoe kort is het geheugen van Kluun die over de secularisatie van de media klaagt?

Afwijzing van politieke interventies die zijn gebaseerd op religie, is geen afwijzing van religie of streven naar atheïstische dictatuur. Er is zelfs alles te zeggen voor de recente pleidooien van de (atheïstische) Duitse filosoof Jürgen Habermas voor een positievere waardering van religie.

Habermas, een reus in alle politieke en filosofische debatten sinds het bestaan van de Bondsrepubliek Duitsland, komt deze week in Nederland zijn nieuwe bundel Geloven en weten presenteren. Hij betoogt dat niet-gelovigen bereid moeten zijn positieve religieuze intuïties te erkennen. Religie is immers ook een bron van altruïsme, naastenliefde, vredelievendheid, beschaving, kortom van waarden die volgens Habermas niet slechts passief behoren te worden geduld in een seculiere staat, nee, zij moeten actief worden gerespecteerd en gewaardeerd.

Zou Kluun dat ook bedoelen? Vrede zij hem. Overigens zegt het misschien iets over een verschil tussen de Duitse en de Nederlandse debatcultuur: zij hebben Habermas, wij hebben Kluun.