Abonnees kunnen deze vinden in de digitale editie en het krantenarchief. U kunt hier (digitaal) abonnee worden.

Net als de meeste journalisten ben ik een nieuwsjunk. Even geveld door een longontsteking lig ik naast de laptop in een met kranten bezaaid bed te luisteren naar Radio 1, uit gewoonte. Ondanks mijn verslaving aan nieuws overvalt mij de laatste tijd – en dit staat los van mijn toevallige fysieke conditie – steeds vaker de vraag: waarom moet ik dit allemaal weten? Waarom moet ik weten van het kindermisbruik op Amsterdamse kinderdagverblijven? Die ouders ja, justitie ja, maar ik? Wat gaat het mij aan? De laptop gaat dicht, de radio uit, een cd op met muziek van Alphons Diepenbrock.

Wij weten nu dat officieel de aanwezigheid van atoomwapens op de vliegbasis Volkel is bevestigd. So what?

Normale mensen zijn niet verslaafd, maar willen toch doorgaans wel weten wat er aan de hand is in de wereld. Zij willen betrouwbare en relevante informatie over wat hun als staatsburgers of wereldburgers aangaat. Of niet? In De gebroeders Karamazov laat Dostojevski de groot-inquisiteur zeggen dat „de mensen niets zozeer vrezen als hun vrijheid”. Nu ik een beetje koortsig lig te piekeren, denk ik dat je daaraan kunt toevoegen dat de mensen net zo bang zijn voor de verantwoordelijkheid van het weten.

Niets heeft de afgelopen weken zo in de publieke belangstelling gestaan als WikiLeaks, minder wegens de inhoud van geopenbaarde documenten dan als symptoom van de mogelijke totale ontremming van informatiestromen, maar de reactie op de tot dusver gepubliceerde onthullingen, de mijne inbegrepen, kan het beste worden samengevat met de woordjes: so what?

Wij weten nu dat Maxime Verhagen als minister in het vorige kabinet eigenmachtig aan de Verenigde Staten heeft meegedeeld dat Nederland in Afghanistan zou blijven. So what? Treedt Verhagen af of kraait er verder geen haan naar? Wij weten nu dat officieel de aanwezigheid van atoomwapens op de vliegbasis Volkel is bevestigd. So what? Tegen de opslag van die wapens werd al begin jaren zestig in Volkel gedemonstreerd.

Wij weten dat op 9 december 1947 Nederlandse troepen in het Indonesische dorp Rawagede 431 burgers hebben afgeslacht. Vorige maand bezocht de laatste overlevende ons land met het verzoek om excuses en schadevergoeding. Niets daarvan, van spijt hebben wij geen weet.

Wij willen wel alles weten wat ‘weetbaar’ is, maar toch ook weer niet. Dat maakt onderzoeksjournalistiek vaak tot ondankbaar werk. Wij weten bijvoorbeeld, niet dankzij WikiLeaks, maar dankzij de journalisten van Argos (VPRO), dat Frits Bolkestein, toen hij staatssecretaris was, met het regime van Saddam Hoessein de levering heeft besproken van grondstoffen voor chemische wapens. So what? Niemand vraagt hem er ooit naar.

Wij weten, wij weten… Maar zoals de eertijds bekende socioloog A.N.J. den Hollander schreef in zijn Het démasqué in de samenleving: „De mens wil de wereld niet, hij wil zijn visie van de wereld.” Wat maakt het de PVV-kiezer uit dat hij per ongeluk enkele halfcriminele geweldplegers in het parlement heeft gebracht? Hij wéét nu wel dat dit zo is, maar zijn stem had nu eenmaal een andere betekenis dan het verkiezen van betrouwbare vertegenwoordigers. Overigens wees Den Hollander indertijd niet alleen op het najagen van illusie en schijn, als menselijke behoefte die vaak sterker is dan het willen-weten, hij legde ook de vinger op de schaalvergroting en ondoorzichtigheid van de moderne samenleving, waartegenover de enkeling betrekkelijk weerloos is.

De ‘verantwoordelijkheid van het weten’ en de moedeloze vraag: ‘wil ik dit wel weten?’ hebben sindsdien een nieuwe dimensie gekregen. Kort gezegd: in het internettijdperk wordt steeds meer openbaar en wordt ook steeds meer geheimgehouden. De ‘vader’ van het World Wide Web, Tim Berners-Lee, waarschuwde vorige week in The Scientific American dat de vrijheid van het web wordt bedreigd door zowel totalitaire als democratische regeringen, die het gebruiken om het toezicht op de burger te verscherpen. Commerciële diensten ondergraven de vrije uitwisseling van informatie via het web. Dit doet denken aan de waarschuwingen van Einstein tegen de perversie van de wetenschap. De geest van de wetenschap spruit voort uit het vermogen van de mens over zijn grenzen heen te gaan en zijn egoïstische belangen te overwinnen, maar de wetenschap zondigt tegen die geest als ze alleen nog maar egoïstische, materiële doeleinden dient.

De vraag is dus: vergroot de technisch-wetenschappelijke ontwikkeling de speelruimte van de vrijheid of spartelen we al lang machteloos rond als wrakhout in oceanen van informatie en desinformatie? Zonder twijfel betekent het internet in potentie een kwalitatieve sprong voorwaarts van de open samenleving. Maar het kan zich ook ontpoppen als een monstrueus, alziend, alwetend, totalitair organisme. Daar is de guerrilla van WikiLeaks niet tegen opgewassen. Toch doen de digitale muckrakers onmisbaar werk: wij kunnen ons nergens anders aan vastklampen dan aan de beschermende en democratische rol van de openbaarheid.

We hebben weet van bedrog en van massamoorden. Daar word je boos, maar ook wanhopig van. De vraag blijft derhalve: waarom moeten wij dit weten? Ik kom, zoekend naar een antwoord, niet verder dan: opdat we nooit zullen kunnen zeggen: ‘wij hebben het niet geweten’.

Trouwen in gemeenschap van goederen – nog altijd de norm in Nederland – is een traditie die sinds de zeventiende eeuw wordt gekoesterd. Het zou de belichaming zijn van de ultieme lotsverbondenheid van huwelijkspartners. Onzin natuurlijk: grondeigenaars, kooplieden en andere bezitters trouwen vanouds onder huwelijkse voorwaarden. Bankroetiers hebben doorgaans hun privévermogen op naam van hun huwelijkspartner staan. Met liefde of romantiek heeft het huwelijksrecht nooit iets te maken gehad. Wel met ongelijkheid en economische afhankelijkheid.

Ik voorspel dat de maatregelen tegen de SGP zullen uitblijven tot na de verkiezingen van de Provinciale Staten

De radicale verlichtingsfilosoof Mandeville vroeg driehonderd jaar geleden in een genadeloze kritiek op de traditionele christelijke opvattingen van het huwelijk: „Is niet elke getrouwde vrouw een slaaf van haar man?” De heersende huwelijkswetten waren alleen maar gericht op een dienstbaarheid van vrouwen die elk redelijk denkend mens moet verwerpen.

D66 heeft vorige week opnieuw voorgesteld het trouwen op huwelijkse voorwaarden tot de eerste optie te maken en de gemeenschap van goederen tot een keuzemogelijkheid, het omgekeerde van de huidige situatie. Ook minvermogenden moeten ervan uitgaan dat zij financieel onafhankelijk van elkaar zijn of kunnen worden, dus in principe op eigen benen moeten staan. De wetgever zou daarmee erkennen dat het in deze tijd niet meer vanzelf spreekt dat vrouwen hun baan of carrière opgeven als zij trouwen of kinderen krijgen, maar een eigen inkomen houden. Wie het anders wil, kan naar de notaris gaan, zoals nu mensen die op huwelijkse voorwaarden trouwen naar de notaris moeten.

Op deze suggestie stond een typerend commentaar in Trouw met als kop: „D66 tracht verdergaande individualisering via het huwelijk af te dwingen”. Ieder stapje naar economische onafhankelijkheid van huwelijkspartners stuit in Nederland op ideologische bezwaren. Het duidelijkst werden deze, ook in Trouw, verwoord door rechtsfilosofe Dorien Pessers: „Zo worden vrouwen gewoon de arbeidsmarkt opgejaagd.” Dat is pure demagogie, partners kunnen in vrijheid elke gewenste regeling overeenkomen. Maar inderdaad is de achtergrond van het D66-voorstel dat het als normaal moet worden beschouwd dat vrouwen een eigen inkomen verwerven. Het hoort niet langer de norm te zijn dat vrouwen zich laten onderhouden door een kostwinner in ruil voor huishoudelijke diensten.

Iedere poging om zelfs maar de geringste modernisering van het huwelijksrecht door te voeren, stuit op verbeten weerstand van christelijke zijde. In 2003 diende de regering een wetsvoorstel in om voortaan erfenissen en schenkingen buiten de gemeenschap van goederen te houden, zodat erflaters en schenkers dat niet meer notarieel hoeven te regelen. De christelijke partijen wisten de behandeling van dit voorstel vijf jaar te rekken. Daarna slaagde de ChristenUnie dankzij haar positie in het vorige kabinet erin deze minimale stap naar individualisering in het huwelijksrecht te torpederen.

De VVD sprak daar terecht schande van. Haar woordvoerder in de Eerste Kamer, mr. Ankie Broekers-Knol, bracht vergeefs naar voren dat de algehele gemeenschap van goederen in de huidige tijd niet past. „De algehele gemeenschap van goederen ontkent naar het oordeel van mijn fractie de emancipatie van de vrouw, ontkent dat veel vrouwen tijdens het huwelijk blijven werken, ontkent dat veel vrouwen hun eigen financiën beheren en ontkent dat er veel echtscheidingen zijn waardoor vrouwen gewend zijn – en daartoe ook in staat zijn – zich zelfstandig te redden.” Volgens de VVD-woordvoerster was het de hoogste tijd voor een vervolg op de uit 1956 daterende Lex-Van Oven, waarbij de handelingsonbekwaamheid van de gehuwde vrouw werd afgeschaft.

Maar nu de VVD in de regering zit, blijkt haar staatssecretaris Teeven ineens niet meer zoveel zin te hebben in het voorstel van D66. Het zou maar gedoe geven. Alles zal dus vooralsnog bij het oude blijven: gemeenschap van goederen blijft de norm. Iets wat nergens ter wereld bestaat, op vier achterlijke landen na, waaronder dus Nederland. Hier zit het fundamentalistisch christelijke streven om vrouwen afhankelijk en thuis te houden er dieper in dan het islamitische streven haar ook nog een hoofddoek om te doen.

De VVD mag uitleggen waarom het voorstel van D66 nu ineens niet meer urgent is. En dan kunnen haar bewindslieden in één moeite door vertellen waar de maatregelen blijven om uitvoering te geven aan het arrest van de Hoge Raad, waarin de Staat wordt verplicht een einde te maken aan de discriminatie van vrouwen door de SGP. Die maatregelen moeten er volgens de Hoge Raad ‘daadwerkelijk’ toe leiden dat de SGP het passief kiesrecht aan vrouwen toekent. Daarvoor zal, als de SGP zelf niets doet, de kieswet moeten worden veranderd. Het centraal stembureau zal voortaan lijsten moeten weigeren als vrouwen bij de selectie zijn uitgesloten. De Staat moet de schending van het VN-vrouwenverdrag ongedaan maken en de onrechtmatige toestand beëindigen dat een partij vrouwen het passief kiesrecht ontzegt.

Ik voorspel dat de maatregelen tegen de SGP ten minste zullen uitblijven tot na de verkiezingen van de Provinciale Staten en de daarop volgende verkiezing van de Eerste Kamer. Ik vrees namelijk dat het kabinet-Rutte gedoogsteun van de SGP belangrijker vindt dan bestrijding van discriminatie.

Ik vind het wel begrijpelijk dat oud-politicus Frits Bolkestein het opneemt voor zijn geradicaliseerde leerling en bewonderaar Wilders – terecht spreekt hij er schande van dat die man nooit zonder beveiliging de straat op kan – maar onbegrijpelijk is dat hij het nooit kan opbrengen de hand in eigen boezem te steken.

Hij ziet niet in dat het de superioriteitswaan is die een hypotheek heeft gelegd op het geestelijke klimaat

Tijdens een vorige week door het Nexus-instituut georganiseerd debat moesten zijn generatiegenoten Lubbers, Kok en Van Mierlo het ontgelden. „Als we in de jaren 90 strenger waren geweest, hadden we de problemen van nu niet gehad. Dan was Wilders er waarschijnlijk niet eens geweest. Maar Lubbers, Kok, Van Mierlo hebben zich te veel laten leiden door het idee van de Goede Vreemdeling”, orakelde hij.

Nooit, maar dan ook nooit heb ik Lubbers, Kok of Van Mierlo gehoord over de Goede Vreemdeling. De enige die altijd maar weer met deze mythe op de proppen komt, is Bolkestein zelf. Hij fulmineert al twintig jaar tegen de multiculturele samenleving, zonder deze ooit duidelijk te definiëren. Zijn omschrijving van het multiculturalisme beperkte zich altijd tot het eentonige verwijt: „De immigrant was de Goede Vreemdeling.” Wie is dat dan? Behalve Sinterklaas kan ik niemand anders bedenken dan de Barmhartige Samaritaan. Een schrikbeeld?

Bolkestein verwijt zijn collega’s van weleer hun barmhartigheid. Hoe verklaart hij dan dat de problemen van de multiculturele samenleving, waar hij op doelt, zich in heel Europa voordoen?

Als ik me vriendelijk uitdruk, dan is het een kwestie van spraakverwarring over de vraag: wat is een multiculturele samenleving? Voor Bolkestein is dit nooit een descriptief begrip geweest, maar altijd uitsluitend een normatief begrip. Sociale problemen – veiligheid, taalachterstand, ontworteling, et cetera – werden in een handomdraai tot onderwerp van een Kulturkampf verklaard. Te beginnen in 1990 spreekt de VVD’er over immigratie en integratie in termen van superioriteit en inferioriteit: de vreemdeling is inferieur.

Vandaar de gênante heldenverering uit de hoek van PVV’er Martin Bosma. Deze noemt hem „een van de zeldzame zwaargewichten van de naoorlogse Nederlandse politiek” en wel hierom: „Op 28 december 1990 spreekt hij in de Beurs van Berlage in Amsterdam op een bijeenkomst van de Vereniging voor Onderwijs Kunsten en Wetenschappen. Hij noemt daar ‘de islamitische cultuur niet gelijkwaardig en inferieur’.”

Ja, en sindsdien wordt het integratiedebat vergiftigd door strijdkreten over ‘islamofascisme’ enerzijds en ‘islamofobie’ anderzijds. Dit gebruik van generaliserende krachttermen speelt zowel de jihadisten als de xenofobe thuiskweek in de kaart. Het zijn leugens. Slechts weinig Nederlandse moslims zijn vatbaar voor het jihadisme van Al-Qaeda of het Saoedische salafisme. Toch worden zij met ‘islamofascisme’ gebrandmerkt. En aan de andere kant: als ik opkom tegen tribale achterlijkheid, vrouwenonderdrukking en homohaat ben ik géén islamofoob, al juich ik islamkritiek van harte toe.

Jihadisten en vreemdelingenhaters zijn elkaars bondgenoten. Zij beweren eendrachtig dat de islam in het Westen een Fremdkörper is en moet blijven.

Bolkestein ziet niet in dat het de superioriteitswaan is die een zware hypotheek heeft gelegd op het geestelijke klimaat. Hij mist het vermogen tot zelfkritiek. Het kan niet worden ontkend dat hij met zijn ‘normatieve’ kritiek op de multiculturele samenleving een incognito heeft verschaft aan de verderfelijke fascistische geest die in het troebele water vist van een, ook racistisch getinte, angst voor de vreemdeling.

Waar Bolkestein zich tegen heeft verzet – en wat hij uiteraard bedoelt met ‘de mythe van de Goede Vreemdeling’ – is integratie met behoud van identiteit. Maar hij heeft nooit aangetoond dat dit idee strijdig is met fundamentele waarden als de vrijheid van godsdienst en meningsuiting, de scheiding van kerk en staat en de gelijkheid van man en vrouw. Integendeel: zijn agitatie tegen het recht op een identiteit heeft geleid tot ondergraving van de gedachte dat mensenrechten universeel zijn en niet groepsgebonden.

De democratie is er niet om een culturele of religieuze machtsstrijd uit te vechten, maar om te leren leven met een gebrek aan harmonie: een mogelijkheid om elkaar in een gemeenschappelijke wereld te ontmoeten of zelfs tot overeenstemming te komen. Dit is waar Lubbers, Kok en Van Mierlo voor stonden.

Vorige week hield Bolkestein een rede over de multiculturele samenleving tijdens de Nederlands-Duitse Conferentie in Den Haag. Opnieuw het verhaal over ‘de Goede Vreemdeling’. Plotseling had hij niettemin een nieuwe definitie van multiculti: de toekenning van collectieve rechten aan minderheden op cultureel gebied. Terecht wees hij dat van de hand: „Collectieve rechten versterken de neiging tot etnische getto’s en dat is wat de islamisten óók willen”. Niet doen! Maar dan ook geen collectieve beschuldigingen en juist wél bescherming van minderheden, zou ik denken.

Overigens wist Bolkestein maar één voorbeeld te noemen van hier bestaande collectieve rechten van minderheden: artikel 23 van de Grondwet, over het bijzonder onderwijs. Gaat zijn partij nu, samen met de PVV, dat artikel afschaffen? Nee, want dan zou het CDA niet langer willen collaboreren.

Wat is een politiek proces? Ik denk dan onwillekeurig aan showprocessen in dictaturen en politiestaten. Maar zo eenvoudig is het natuurlijk niet. Ybo Buruma, een bekend strafrechtgeleerde, schrijft in het Nederlands Juristenblad dat een politiek proces in een rechtsstaat toch een eerlijk proces kan en moet zijn. Dit naar aanleiding van de zaak-Wilders.

Buruma onderscheidt twee soorten politieke processen. De eerste categorie gaat over „een gedraging met een politiek oogmerk” van de verdachte. De tweede soort betreft „processen waarin een heersend regime de tegenstander wil criminaliseren”. In het eerste geval staat de gedraging van de verdachte voorop, in het tweede de wil om hem te veroordelen. Volgens Buruma miskende de rechtbank – met succes door de verdediging gewraakt – het politieke karakter van het proces-Wilders. Zo herleefde de schijn (of „de schijn van de mogelijkheid”) dat de rechterlijke macht uit zou zijn „op veroordeling van iemand met andere opvattingen”.

Ik vraag me af of die schijn (of de mogelijkheid van de schijn) niet inherent is aan alle uitingsdelicten. Tenzij men van de rechter vraagt expliciet uit te spreken het volmondig met de verdachte eens te zijn.

Intussen werd een „echt politieke verdediging gevoerd”, zegt Buruma, dat wil zeggen: „het juridische is ondergeschikt aan het politieke”. De paradox is dus dat de verdediging er van meet af aan zélf een politiek proces van maakte, juist door schande te spreken van het feit dat er een politiek proces wordt gevoerd.

Op zichzelf zegt dit niets, omdat in zekere zin elk strafproces een politiek karakter heeft. Dat begint al met de strafbaarstelling door de wetgever. Daaraan gaat een politieke discussie vooraf. Ook het al dan niet instellen van strafvervolging is een politiek besluit. Het Openbaar Ministerie stelt (rechts)politieke prioriteiten. Meer aandacht voor kruimeldiefstallen, voor computerfraude, voor straatgeweld, voor discriminatie? Allemaal politieke keuzes. Voor discriminatiezaken hebben de procureurs-generaal in een ‘Aanwijzing’ uit 2007 een voorrangsregel opgesteld: „Een aangifte leidt altijd tot een strafrechtelijk gevolg.” Een politieke aanwijzing, lijkt me.

Dus zo bezien is de zaak-Wilders uiteraard een politiek proces. Aan de politieke oogmerken van de verdachte valt immers niet te twijfelen. Maar voor de berechting maakt dat, als het goed is, niet uit.

Twee politieke moorden schokten de Nederlandse samenleving diep. Waren de strafzaken wegens moord tegen Volkert van der G. en Mohammed B. ‘politieke processen’ en zo ja, zijn deze daders dan ook te beschouwen als politieke gevangenen? Ik denk dat iedereen met enig rechtsbesef gruwt van die gedachte.

Wij kennen weliswaar echte politieke delicten, maar dan moet je toch vooral denken aan misdrijven tegen de veiligheid van de staat of hulpverlening aan de vijand in oorlogstijd. Dienstweigeraars werden niet als politieke delinquenten beschouwd, ook al hadden zij vaak wel een politiek oogmerk. Gewetensbezwaarden noch mensen die bijvoorbeeld weigerden tijdens de koloniale oorlogen tegen Indonesië te vechten kregen een ‘politiek proces’. Evenmin als de Molukse jongeren die zich schuldig hadden gemaakt aan de gijzelingsacties ten behoeve van de RMS, de Molukse onafhankelijkheid: vergeefs beriepen zij zich op hun politieke idealen. Voor de strafbaarheid werden deze terecht volkomen irrelevant geacht.

Bij processen wegens politiek geïnspireerde acties – tegen de provo’s en Maagdenhuisbezetters van weleer, overtreders van stakings- of demonstratieverboden – hebben justitie en de rechterlijke macht altijd principieel staande gehouden dat politieke motieven geen rol speelden bij de berechting. In zaken waarbij verdachten zich beriepen op burgerlijke ongehoorzaamheid als rechtvaardigingsgrond, kom je nog het dichtst in de buurt van een politiek proces. Het is dan de strafbaarstelling van de gedraging zelf die door de daders wordt aangevochten (denk aan de juridische gevechten over het recht op abortus en euthanasie).

Misschien ligt hier een verband met het proces-Wilders: de verdachte is van mening dat het verbod op discriminatie en het aanzetten tot haat tegen bevolkingsgroepen evenmin in het Wetboek van Strafrecht thuishoort als het gelijkheidsbeginsel volgens hem in de Grondwet thuishoort. De verdediging heeft zich echter niet op burgerlijke ongehoorzaamheid als rechtvaardigingsgrond beroepen. Dat zou ook vreemd zijn: een parlementslid kan de strafbaarstelling via een wetsvoorstel ongedaan proberen te maken.

Blijft dus het feit dat Wilders politicus is. Volgens jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten van de Mens (de zaak-Féret, de leider van het extreem-rechtse Front National in België, waarover ik hier ruim een jaar geleden schreef) moeten politici zich meer dan andere mensen inhouden. Omdat zij macht nastreven, zouden zij zich eerder schuldig maken aan belediging of racisme bij het spreken over moslims, immigranten en vluchtelingen.

Dat vond ik, en vind ik nog steeds, een gevaarlijke redenering. De wet moet voor iedereen gelijk zin. Politici hebben een uitzonderingspositie – immuniteit – maar alleen voor wat zij in het parlement zeggen. Daarbuiten hebben zij niet meer, maar zeker ook niet minder uitingsvrijheid. Anders krijg je… inderdaad, politieke processen.

Voor mij houdt dit begrip een ongure betekenis. Politieke processen zijn niet verbonden met de rechtsstaat, maar met de onrechtsstaat. Een staat waarin de overheid niet zélf ondergeschikt is aan het recht (met inbegrip van het discriminatieverbod). Een staat waar de lynchwet en het recht van de sterkste heersen. Wie dat voorstaat, moet zeggen: deze rechtsorde is de onze niet. Dat is precies wat Wilders nu al doet. Hij dreigt namelijk dat zijn anderhalf miljoen kiezers „de bijl aan de wortel van de rechtspraak” zullen leggen als hij het ‘politieke proces’ niet wint.

Het omverwerpen van de rechtsorde – zou dat mogen volgens het gedoogakkoord?

You red baiters and race haters ain’t a-gonna guide my road

Bob Dylan, 1963

Tot de iconografie van de Amerikaanse Tea Party behoort de afbeelding van president Obama met een Hitlersnor. Niet bijster vindingrijk, maar wel ondubbelzinnig: Obama is de nieuwe Hitler. Hij is namelijk socialist, communist, moslim, in ieder geval geen echte Amerikaan. Waar doet dit me toch aan denken?

In het verkiezingsprogramma van de PVV staat: „Op 4 mei gedenken wij de slachtoffers van het (nationaal) socialisme.” De haakjes moeten het hem doen. Deze poging tot sarcasme is al even weinig origineel als de demagogie van de Tea Party: hier wordt Job Cohen en Emile Roemer tussen haakjes een Hitlersnor opgeplakt.

Ik ga maar even voorbij aan de verachting voor de tienduizenden Nederlandse socialistische en communistische slachtoffers van Hitler, die een trap na krijgen. In haar verkiezingsprogramma wil de PVV gezegd hebben dat er geen verschil bestaat tussen socialisme en nationaal-socialisme, aangezien het laatste slechts een variant van het eerste zou zijn.

Men kan hierover natuurlijk uitvoerige historische debatten voeren – en dat is ook al eindeloos gebeurd: over nationalisme versus internationalisme of over klassenstrijd versus rassenstrijd. Voor mij is de wezenlijke onverzoenlijkheid tussen socialisme en nationaal-socialisme gelegen in de menselijke waardigheid.

Het NOS Journaal was aanwezigheid bij de afschuwelijke militaire parade in Noord-Korea waar gedrilde menigten onderdanen in ganzenpas langs de grote leider en diens dynastieke opvolger marcheerden. De eenvormigheid van de massa bevestigde het beeld van despotisme: een perverse karikatuur van het idee gelijkheid. Daarentegen heeft het gelijkheidsbeginsel, zoals het werd geformuleerd in de Verlichting, in het socialisme-zonder-haakjes de uitwerking gekregen van gelijke aanspraak op menselijke waardigheid, die zowel in nazi-Duitsland als in het huidige Noord-Korea en alle andere communistische dictaturen werd ontkend dan wel vernietigd.

De bekendste grondlegger van de socialistische arbeidersbeweging, Karl Marx, formuleerde als doelstelling van socialisme en communisme „het teruggeven van hun menselijke betekenis en menselijke waardigheid aan de arbeid en de arbeiders”. Aanspraak op menselijke waardigheid is na de Tweede Wereldoorlog tot artikel 1 van de grondwet van de Duitse Bondsrepubliek verheven. Bondskanselier Angela Merkel drukt haar landgenoten op het hart deze bepaling hoog te houden in de actuele discussie die in Duitsland wordt gevoerd over integratie.

De menselijke waardigheid is tot grondslag van de Europese Unie verklaard in het Europees Handvest van de grondrechten. In onze eigen Grondwet is het gelijkheidsbeginsel in artikel 1 gekoppeld aan het discriminatieverbod, omdat discriminatie een schending betekent van de menselijke waardigheid.

De passage in het PVV-verkiezingsprogramma waarin 4 mei wordt bespot en geridiculiseerd als herdenking van de slachtoffers van het (nationaal) socialisme, eindigt met het voorstel het huidige artikel 1 van de Grondwet te schrappen. In plaats daarvan moet in artikel 1 een „dominante cultuur” worden vastgelegd, waarmee gelijke aanspraken op menselijke waardigheid verdwijnen.

Ideologisch lijkt de PVV sterk op de Tea Party, maar ook in haar methoden is dat het geval: verdachtmaking, etikettering en stigmatisering. De Tea Party-gangers zitten geestelijk gevangen in de tijd van de heksenjachten onder leiding van de beruchte senator Joe McCarthy op verdachten van ‘on-Amerikaanse activiteiten’.

Wat we nu in Nederland beleven is iets soortgelijks, een klimaatomslag in het publieke debat, waarbij diffamatie vaak in de plaats komt van argumentatie. Kenmerkend zijn de klopjachten op internet tegen iedereen die ervan verdacht wordt tegen de PVV te zijn. Het speelt daarbij geen rol wat de critici in werkelijkheid hebben gezegd of geschreven. Of zij werkelijk voor vrouwenonderdrukking, sharia, vernietiging van Israël zijn, doet er niet toe in een discours van agressieve gelijkschakeling, waarbij lijsten van volksvijanden circuleren met het doel primair de media te intimideren opdat zij kritische geluiden achterwege laten.

Waarom werd Clairy Polak de mogelijkheid ontzegd Nieuwsuur bij de publieke omroep te presenteren? Bosma liet weten graag haar neus eraf te hakken omdat zij links zou zijn. Inmiddels verwaardigt Wilders zich bij Nieuwsuur te verschijnen om onderdanige vragen te beantwoorden.

In de vele interviews en recensies na de verschijning van een boek van PVV-Kamerlid Bosma (De schijn-élite van de valse munters) ontbreekt een typerend aspect. Hij laat het namelijk niet bij de constatering van „extreem linkse machtsovernames” die „de implantatie van een miljoen moslims in Nederland” ten doel hadden, hij maakt ook lijsten van deze „aanstichters”. Zij moeten weggezuiverd worden uit de publieke sfeer, daar gaat het om. De hoofdtaak van het boek is een inventarisatie van critici die als „links” of „multiculturalistisch” kunnen worden gebrandmerkt. Naar de rol van het geheimzinnige onderzoeksbureau van ‘veiligheidsexpert’ Peter Siebelt bij het identificeren en opsporen van ‘linkse’ zondaars, heeft geen enkele journalist de auteur gevraagd.

De door Bosma van Siebelt overgenomen aantijging, bijvoorbeeld dat het voormalige GroenLinks Kamerlid Wijnand Duyvendak een terrorist van RaRa zou zijn geweest, wordt alom gewoon voor kennisgeving aangenomen. Evenmin is Bosma’s visie op de vrijheid van meningsuiting, die eruit bestaat dat hij als Kamerlid het oordeel van de regering eist over columns, aan de kaak gesteld. (Zo verlangde hij in schriftelijke vragen aan de toenmalige minister Plasterk op 29 januari jl. een uitspraak van de regering over een door mij in deze krant gepubliceerde column.)

Tegen de achtergrond van de positie van de PVV in de nu ontstane politieke constellatie is het bedrijven van hetze tegen enkele tientallen journalisten, zoals Bosma doet, op zijn minst zorgelijk. Zijn er te veel linkse, te veel rechtse of gewoon te veel onafhankelijke journalisten?

Die vraag moet in het nu heersende kille klimaat worden gesteld. Voor zoetsappigheid, kruiperigheid, schijnheiligheid en stroopsmeerderij koopt de democratie helemaal niks.

Inmiddels is er helemaal niets over van zelfs maar de schijn van ironie. Reve wordt met volmondige instemming geciteerd in een boek van de propagandaleider en tweede man van de PVV, Martin Bosma (De schijn-élite van de valse munters): ‘Alleen een dode socialist is een goede socialist’. Mulisch daarentegen staat in de lange rij door Bosma opgevoerde volksvijanden wegens zijn uitspraak: ‘Van Eichmann heb ik geleerd, waartoe rechts leidt.’ Terwijl iedereen toch volgens Bosma kan weten dat Eichmann links was.

Dit is de kern van zijn betoog: Hitler was een socialist, die kan Job Cohen in zijn zak steken. Socioloog J.A.A. van Doorn publiceerde kort voor zijn dood een interessant boek over de moeizame verhouding tussen het internationalisme van de arbeidersbeweging en het nationale vraagstuk. Toen in 1914 de ‘proletariërs aller landen’ elkaar begonnen af te slachten in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog, was dat het failliet van de Internationale. Hitler –niet minder eclectisch dan Bosma in dit boek- noemde zich nationaal-socialist (Bosma laat het koppelteken weg). Het grote verschil tussen links en rechts is altijd de tegenstelling tussen kosmopolitisme en nationalisme gebleven. Daar gaat Bosma aan voorbij. Hitler stimuleerde (na de ‘extreem-linkse machtsgreep’ van 1933, dixit Bosma) de Duitse economie. Dat keynesiaanse beleid werd ook voorgestaan door Joop den Uyl. Need he say more?

Maar wat is dan het verband tussen het socialisme en Auschwitz? Dat is al even simpel: vanouds zijn de socialisten twee handen op één buik met de moslims en de socialist Hitler wilde de groot-moefti van Jeruzalem van dienst zijn. Klaar: de PvdA en GroenLinks (Hitler was een ecologist) zijn de erfgenamen van Hitler.
De redenering over het Wereldcomplot gaat dan verder als volgt. Aangezien de linkse Hitlerianen zoals Ed van Thijn, Hedy d’Ancona, Marcel van Dam (om een greep uit de door Bosma gebrandmerkte ex-politici te doen) ons volk willen vernietigen, hebben zij een verbond gesloten met de naar wereldheerschappij strevende moslims. Links en de islam trekken samen op met het doel onze superieure cultuur te vernietigen.

Bosma pleit voor een hervatting van de Koude Oorlog, dit keer tegen de moslims en tegen hun ‘stoottroepen’ in politie, defensie, ambtenarij, vakbonden en werkgevers, rechterlijke macht, kerken, kunst en vooral de media. Overal moeten de volksvijanden worden opgespoord en onschadelijk gemaakt. De door Bosma beoogde afrekening met het kosmopolitisme, de teug frisse lucht die wij na 1968 kregen, impliceert een nieuwe heksenjacht. Iedereen die ooit Wilders extreemrechts heeft durven noemen, komt aan de beurt.

Het grote voorbeeld van Bosma is de koude-oorlogsfanaat Jaques de Kadt, die in de jaren vijftig pleitte voor de inrichting van concentratiekampen voor vijf- tot tienduizend communisten die zojuist de concentratiekampen van Hitler hadden overleefd. De Kadt was ooit zelf een rabiaat communist, daarna een even rabiaat anticommunist. Zoals Mulisch schreef: “De weerlegging van zijn latere geschriften staat in zijn vroegere, en die van zijn vroegere in zijn latere – waarmee zijn oeuvre één verschrikkelijke zelfvernietigende explosie vormt, die hij, naar het schijnt, desnoods bereid is uit te beelden door middel van de derde wereldoorlog.”

Het koude-oorlogsdenken, het aanleggen van zwarte lijsten, het wegzuiveren van volksvijanden zijn ook centrale punten voor Bosma. Voor deze blacklisting heeft de auteur een particuliere inlichtingendienst ingeschakeld van ‘beveiligingsexpert’ Pieter Siebelt, specialist in duistere zaakjes. De klopjacht op ongewenste elementen is geopend. Tra-ra, tra-ra!

Het mccarthyisme van de jaren ’50 levert het model voor de gewenste gelijkschakeling in de media en de rest van het publieke discours. Dit maakt Bosma’s boek tot net iets meer dan zomaar een vergaarbak van extreemrechtse haatsites op internet. Het leest als een opsporingsregister van een geheime dienst, een inventarisatie van tegenstanders van Wilders die gediscrediteerd en geïntimideerd moeten worden. (Paul Rosenmöller bijvoorbeeld heeft de moord op 1,7 miljoen Cambodjanen op zijn geweten, etc.) “De namen van de aanstichters van de multiculturele samenleving zullen door onze kleinkinderen worden uitgesproken met diepe minachting.” Honderden namen passeren de revue van mensen aan wie het zwijgen moet worden opgelegd.

Waarom krijgt een zwaar getroebleerd geval zoveel welwillende media-aandacht? De interviewers stonden voor Bosma in de rij. De verklaring is logisch: de opvattingen van een lunatic fringe zijn main stream geworden: de litanie over moordlustige moslims, de aanbidding van de grote leider Wilders, de haat tegen links. Wat in de tijd van Reve nog als ironie kon worden opgevat, is nu bon ton in de publieke opinie.

Volledigheidshalve: ik sta ook op de zwarte lijst. En ik beschouw dat als een eer.

Deze column werd niet geplaatst op de Opiniepagina van de papieren krant, omdat het artikel van Willem Drees eveneens over het boek van Bosma ging. Vorige week is al uitvoerig aandacht besteed aan het boek van Bosma. Redactie.

Den koning van Hispanje heb ik altijd geëerd. Nou ja, altijd, laat ik zeggen: sinds 1981, toen de Spaanse koning Juan Carlos met zijn gezag over het leger een staatsgreep de kop indrukte en de prille democratie redde. Ik heb toen echte eerbied voor de koning opgevat. Hij was door de fascistische dictator Franco op ondemocratische wijze op de troon gezet, maar vervolgens presideerde hij over het nieuwe Spanje als constitutioneel staatshoofd en bewaker van de democratische procedures.

Zo kreeg de bekende regel uit ons volkslied, waarin Willem van Oranje bij hoog en bij laag ontkent dat hij bij de Opstand van 1568 tegen Spanje zijn feodale trouw aan Philips II had geschonden, voor mij ineens een nieuwe betekenis. Ik vraag me overigens af hoeveel voetbalfans die tijdens de WK-finale Nederland-Spanje beleefd de koning van hun tegenstander bezongen, op de hoogte zijn van deze op het eerste gehoor absurdistische regel uit het Wilhelmus.

Hoe dan ook, die koning van Hispanje mag er zijn. Links in Spanje, dat in de jaren dertig een burgeroorlog voerde ter verdediging van de republiek, had reden Juan Carlos toegedaan te zijn – wat niet betekent dat de van oudsher conservatieve Spaanse monarchie ineens links was geworden. En evenmin dat iedereen die deze rol van de koning naar waarde wist te schatten, geen overtuigd republikein meer kon zijn.

Een bovenpartijdige bewaker van het democratische proces zou in beginsel natuurlijk het beste democratisch gekozen kunnen worden. Ik denk dan aan de rol die Nelson Mandela heeft gespeeld in het nieuwe Zuid-Afrika, het morele gezag dat een persoonlijkheid als president Richard von Weizsäcker begin jaren tachtig in de Duitse Bondsrepubliek deed gelden, of de scrupuleuze pogingen van de huidige Italiaanse president Giorgio Napolitano om de rechtsstaat te verdedigen tegen de populistische strapatsen van Berlusconi.

Bij ons is de koningin het plechtanker van de Grondwet – ook principiële republikeinen hebben dat te erkennen. Haar rol van boven de partijen staande staatsinstelling kan zij alleen vervullen als zij gevrijwaard blijft van politieke inkleuring. Wie het staatshoofd voor een politiek karretje wil spannen – of juist in een vijandige politieke hoek wil drukken – zet de regels van de constitutie op het spel en negeert deministeriële verantwoordelijkheid.

Het is goed te bedenken dat de onpartijdigheid van Oranje van tamelijk recente datum is. In de tijd van de Republiek stonden de regenten tegenover het oranjegepeupel en riepen de stadhouders het grauw te hulp. Daarna waren het de patriotten die de Oranjepartij gewapenderhand wilden verjagen. De socialisten, te beginnen bij Domela Nieuwenhuis, maakten koning Gorilla, Willem III, tot mikpunt van hun propaganda en omgekeerd riepen de behoudende krachten de jonge koningin Wilhelmina te hulp toen socialistenleider Troelstra in 1918 zijn mislukte revolutiepoging deed. ‘Links’ riep in het interbellum Prinsjesdag uit tot Rode Dinsdag waarop tegen koning en kapitaal werd betoogd. Communistische Kamerleden schreeuwden in die tijd na het uitspreken van de Troonrede: ‘Weg met de koningin!’ (waarop de overige aanwezigen in de Ridderzaal vervolgens ‘Hoera! Hoera! hoera!’ riepen) In de jaren zestig tartten de provo’s de monarchie, maar stond het grauw, of wel het ‘klootjesvolk’, onder aanvoering van De Telegraaf blind achter Oranje.

De politieke controverses rond de monarchie hebben vandaag de dag plaatsgemaakt voor verschillen in appreciatie die eerder sociaal-cultureel dan politiek van aard zijn. Het koningshuis is misschien te beschaafd voor wat Menno ter Braak de voor populisme gevoelige meute van ‘halfbeschaafden’ noemde.

Waren in de regententijd de ‘hogere standen’ anti-Oranje, nu wordt het vorstenhuis, primair door de PVV, geassocieerd met ‘de elite’, variërend van cultuurdragers, onafhankelijke journalistiek, de publieke omroep, de onafhankelijke rechterlijke macht tot de ‘linkse kerk’ en het koningshuis. Alles wat zich niet op de rug werpt voor het populisme, wordt gesteld tegenover ‘het volk’, uitgesloten uit ‘het volk’, vijandig verklaard aan ‘het volk’, tot het lijkt alsof uitsluitend Telegraaflezers en Wildersstemmers recht hebben zich tot het volk te rekenen.

Elk pleidooi voor ordentelijke procedures in de kabinetsformatie (hoe men ook denkt over de wenselijkheid van een actieve rol van het staatshoofd in dit proces) leidt tot mobilisatie van het grauw. Voor liefhebbers van de kleurenleer: wie de kleuren mengt van VVD, CDA en PVV, krijgt grijs. Deze partijen werken aan het grauwe kabinet. Maar ook als zo’n grauw kabinet er komt, zal het verantwoordelijk zijn voor de bescherming van het staatshoofd tegen pogingen de constitutionele monarchie in een politieke hoek te drukken.

Wat op het spel staat is de feitelijke betekenis van de overtuiging dat de overheid aan fundamentele regels gebonden is en vormen en procedures in acht moet nemen. Dat is geen links-rechts-vraagstuk en evenmin een tegenstelling tussen monarchisten en republikeinen. Het is eerbied voor de vorm.

Vandaag is Prinsjesdag teruggebracht tot de essentie van de vorm. Inhoudelijk heerst de leegte. De koningin opende plechtig de zitting van de Staten-Generaal, maar niets aan de orde zijnde, gingen de leden van de Staten-Generaal huns weegs. De Algemene Politieke Beschouwingen over de rijksbegroting werden uitgesteld. We worden geregeerd door een minderheid op weg naar de uitgang. We leven tijdelijk in een democratisch vacuüm dat hoogstens half zal worden gevuld als er straks een nieuw minderheidskabinet de ingang heeft gevonden.

Het resterende ceremonieel van Prinsjesdag wint in deze situatie eigenlijk alleen maar aan betekenis. Zonder constitutionele formaliteiten is de democratie niet veilig. Zowel het gezag van een democratisch tot stand gekomen meerderheid als de rechten van minderheden zijn afhankelijk van het respect voor de formele kant van het staatsleven.

Het gebeurt niet iedere dag dat er uit het buitenland geluiden van ontsteltenis klinken over de toestand bij ons. De moord op Pim Fortuyn en die op Theo van Gogh waren wereldnieuws, maar het commentaar op de voorpagina van Le Monde van afgelopen weekend over de politieke crises in de Lage Landen had geen schokkend incident als aanleiding. Het is de algehele toestand die verbijstering wekt. ‘Malade du populisme’, luidt de diagnose van de Franse krant. Nederland ziek, België ziek. Het is waar en je kunt eraan toevoegen dat Frankrijk zelf ook niet gezond oogt, Italië doodziek is en Duitsland zich niet echt lekker meer voelt.

De opkomst van een egoïstisch en soms anti-Europees populisme, zoals Le Monde de kwaal omschrijft, heeft epidemische vormen aangenomen. Natuurlijk zijn er specifieke symptomen voor Nederland en België. Het politieke systeem ligt op apegapen (à bout de souffle). De analyse uit Frankrijk luidt dat bij ons de onmacht van de traditionele partijen debet is aan de grote invloed van wat eerst nog splinterpartijen waren, bedoeld worden de PVV en de nationalistische maar niet xenofobe N-VA in Vlaanderen. Maar de omvang van het Franse Front National is eveneens aanzienlijk.

Misschien is de situatie in Frankrijk nog wel zorgelijker dan hier. Daar is het namelijk de president zelf die als een surfer op de populistische golf scheert. Het is Sarkozy die de door Le Monde benoemde ziekte verspreidt in plaats van haar te bestrijden. Zijn pogingen het Front National de wind uit de zeilen te nemen met razzia’s en deportaties, met de Roma als doelwit, brengt grote onrust teweeg bij de ‘weldenkenden’. Wee de weldenkenden, in Nederland het nieuwe scheldwoord voor voorheen de ‘linkse kerk’ of de ‘politiek correcte elite’.

De voorpagina van Le Monde waar het bezorgde commentaar over ons en onze zuiderburen op stond, was grotendeels gewijd aan het protest van weldenkenden tegen Sarkozy. „Veiligheid, Roma, afpakken van de nationaliteit, pensioenen: dit Frankrijk protesteert”, luidde de openingskop. Volgens de opiniemakers in hetzelfde nummer van de krant verkeert Frankrijk in een diepe morele crisis.

Ter toelichting van deze stelling is een volle pagina gewijd aan een interview met de socioloog Alain Touraine (onder meer de uitvinder van het begrip ‘postindustriële samenleving’). Hij is uiterst somber over het verdwijnen van de sociale cohesie, die volgens hem maar op één manier hersteld kan worden: door het morele schandaal aan de kaak te stellen. Het morele schandaal behelst de minachting voor de mensenrechten in het land dat zich terecht op de uitvinding van de mensenrechten beroemt. ‘Onverdraaglijk’ volgens Touraine. „Dit onverdraaglijke kan een beweging teweegbrengen. Daarvoor hebben we in Frankrijk voldoende opvoeding en tradities, of die nu geworteld zijn in de arbeidersbeweging of in het christendom.” Hij zegt – maar misschien is de wens de vader van de gedachte – dat de Fransen meer gevoel hebben voor de mensenrechten dan hun regeerders. „De afwijzing van de ander, de zondebok, het racisme, de ontkenning van de mensenrechten vormen het schandaal.”

Voor Touraine is de ondergrens bereikt. En wie dit ene nummer van Le Monde verder doorbladert, ziet dat dit de teneur is in het blad. De filosoof Salim Abdelmadjid roept op tot verzet tegen „het onaanvaardbare”. De drempel van het aanvaardbare in de politiek van Sarkozy is overschreden, betoogt hij, als onrechtmatige daden aan hele bevolkingsgroepen worden toegerekend of als een kampement van Roma wordt ontruimd. Deze auteur vraagt zich af of er een „juiste toon” bestaat waarop je over het onaanvaardbare kunt praten. „Als we onze stem verheffen, het soms uitschreeuwen over iets weerzinwekkends, ondervinden we dat naast ons iemand zegt: ‘Kalm nou maar, we zijn per slot niet in het fascisme beland’.” Nee, dat weet de auteur zelf ook wel: „Sarkozy is geen Pétain en zijn regime is niet fascistisch; maar wat we ook weten is dat we reden hebben ons uit alle macht te verzetten.” Het onaanvaardbare komt sluipenderwijs, soms zie je pas achteraf dat er een drempel is overschreden, voegt hij eraan toe.

En dan is er, nog altijd in datzelfde nummer van Le Monde, heus niet zo’n dikke zaterdagkrant, een open brief aan Sarkozy van schrijver en dichter Tahar Ben Jelloun, winnaar van de Prix Goncourt. De president heeft een voorbeeldfunctie, schrijft hij, een politiek leider mag niet inspelen op racistische stemmingen, ook niet als die zijn veroorzaakt door sociale malaise, armoede of angst. Een staatshoofd moet dat juist ontmoedigen. Het koppelen van onveiligheid aan immigratie betekent toegeven aan de betreurenswaardige ideeën van een extreemrechtse partij. „De economische crisis is geen excuus. De morele crisis is een feit. Het is aan u, mijnheer de president, om het imago van Frankrijk als het land van de mensenrechten te herstellen.”

Samengevat: toegeven aan uiterst rechts isoleert het land en betekent verraad aan de fundamentele waarden van Frankrijk.

Zou dit allemaal te principieel en te abstract zijn voor Jean et Marie? Is het te fel voor Bastiaan Bommeljé („Geert Wilders – dat zijn wij”, er is geen reden voor paniek) of Bas Heijne („De rechtsstaat is een onwerkelijke abstractie van de weldenkenden”) die van tut-tut doen en gut-gut en het zal wel zo’n vaart niet lopen en wind je nou maar niet zo op? Mij is het principiële nee van Le Monde tegen uitsluiting en discriminatie liever dan het bij ons nu ineens modieuze relativeren van de Grondwet en het gelijkheidsbeginsel. Liever dan een keuze voor accommodatie, begrip voor Henk en Ingrid en het meebuigen op intellectueel vlak met hun grote leider.

Het fascisme is niet dood en de fascisten zijn onuitroeibaar. Deze apodictische stelling is typerend voor het leven en werk van de verzetsman, schrijver, dichter en criminoloog prof. Willem Nagel (1910-1983), pseudoniem J.B. Charles. Morgen, op zijn honderdste geboortedag, verschijnt zijn biografie Het spoor terug, geschreven door socioloog en jurist Kees Schuyt. Ook wordt bij die gelegenheid een symposium gewijd aan Nagel/Charles.

Tijdens de jaren vijftig en zestig, in de gepolariseerde wereld van de Koude Oorlog, schreef J.B. Charles invloedrijke essays, gebundeld in de boze boeken Volg het spoor terug en Van het kleine koude front. Vestdijk noemde hem „de vorm geworden stem van het geweten”. Met protesten tegen voormalige Duitse nazi-generaals die weer hoog te paard zaten in de NAVO en zijn keuze voor de ‘derde weg’ in het Oost-West-conflict kwam hij, de fervente fascistenhater, gevormd door het verzet, lijnrecht tegenover de gevestigde orde te staan. Die werd gepersonifieerd door minister Luns van de Katholieke Volkspartij, de ‘Hese Hufter’.

Voor Charles/Nagel waren fascisme en het kwaad synoniem. Een gesprek met een fascist kon volgens hem geen zin hebben, omdat deze „zijn toevallige ras superieur of eens anders godsdienst minderwaardig waant, en voor zijn sociale groep of zijn natie wil behouden of wenst te verkrijgen wat alle levende mensen samen toebehoort”. Schuyt, de biograaf, brengt daartegen in dat dit een te gemakkelijk fascismebeeld is. Het berust niet op een analyse van massabewegingen en veegt te veel verwerpelijks op één hoop. ‘Fout’ werd in de jaren zestig, mede door Charles, ‘fascistisch’, maar daarmee breidde hij de term fascisme volgens Schuyt uit tot alles wat niet beviel, van het politiegeweld tegen provo’s tot en met de bombardementen op Vietnam. Een fascist is tegen subsidie voor moderne kunst, etc.

In zijn eerste essaybundel wees Charles op onveranderlijke kenmerken van het fascisme: de lust tot overmacht en de aanname van minderwaardigheid van andere groepen of individuen. Maar later noemde hij dit verschijnsel universeel en van alle tijden, waarmee hij het naar de mening van Schuyt ontdeed van zijn historische verschijningsvorm. Als het kwaad zo universeel aanwezig is in de mens, hoe herken je dan fascisten in het hier en nu? In een interview met de Haagse Post noemde Charles / prof. Nagel tien kenmerken, zoals: de voorkeur voor oranje-blanje-bleu, strenge straffen voor jeugdigen, een hekel hebben aan Karel Appel, voor de doodstraf zijn en de belastingen te hoog vinden. Daarmee maakte hij er inderdaad enigszins een kwestie van smaak van, al denk ik wel dat de verwerping van (abstracte, maar eigenlijk alle) kunst essentieel is. Kunst is volgens fascisten elitair, terwijl antifascisten menen dat kunst, al dan niet ‘toegankelijk’, behoort aan de mensheid als geheel.

Het antifascisme van Charles/Nagel lag in het verlengde van het illegale werk in de Tweede Wereldoorlog dat zijn leven in hoge mate heeft bepaald. ‘Ik verdom het’, dat was zijn motto. Schuyt licht de betekenis hiervan op een treffende manier toe. Het fascisme begint altijd met kleine, niet vervaarlijk uitziende maatregelen jegens bepaalde groepen. Zo worden bevolkingsgroepen tegen elkaar uitgespeeld en steeds in verwarring gebracht. Het begon tijdens de bezetting met de etnische registratie van joden, waaraan elke rechtsbasis ontbrak. Er vindt een juridische koppeling plaats van rechten en plichten: als je niet aan één verplichting voldoet in een bepaalde levenssfeer, verlies je rechten in een andere levenssfeer.

Op dit vlak was voor Charles geen concessie mogelijk. Geloof in de menselijke waardigheid, het besef dat bepaalde maatregelen gewoon niet mochten worden uitgevoerd en opstandigheid als dit wel gebeurde, was de aanleiding om ‘iets’ te doen, om eenvoudig ‘ik verdom het’ te zeggen en ernaar te handelen. Het fascisme is – hier volgde Charles de vooroorlogse waarschuwingen van Menno ter Braak – herkenbaar aan de rancune van zijn aanhang: de ‘anderen’ hebben het gedaan. In de samenvatting van Schuyt: „Rancune is herkenbaar aan het veelvuldig schelden op anderen, en het niet geïnteresseerd zijn in hoe zaken zouden kunnen worden verbeterd. Want als er verbeteringen zouden optreden, zou de bron van ergernis ineens wegvallen.”

Het moet me van het hart dat dit alles griezelig actueel aandoet. Schuyt merkt op dat Nagel eenzijdigheid kan worden verweten. Mogelijk stond zijn emotionele betrokkenheid bij het verzet een wetenschappelijke onthechting in de weg. Wellicht speelde zijn godsdienstige opvoeding met een absolute opvatting van de erfzonde hem parten. Hoe dan ook, J.B. Charles werd door menigeen beschouwd als een – zij het eerlijke – drammer. Een zwart-witdenker, geleid door primitieve woede.

Hij noemde een kat een kat, zoals de Fransen zeggen, of zoals Fortuyn zei: ik zeg wat ik denk. Hij noemde een fascist een fascist, ook al blijft over zijn mogelijk te ruime definitie van fascisme uiteraard discussie mogelijk. Misschien was hij een alarmist, die zijn doel soms voorbijschoot, doordraafde, overdreef.

Maar nu hebben wij met het omgekeerde te maken. Iedereen krijgt op het hart gedrukt dat het géén pas geeft de PVV fascistisch te noemen. Charles zou niet aarzelen zowel de PVV als de politieke islam dit etiket op te plakken. Maar zou dat zinvol zijn? Verduidelijkt het iets, heeft het betekenis in de huidige maatschappelijke omstandigheden, verheldert het de politieke context?

Misschien niet, maar nu wordt iedereen geacht op kousenvoeten te lopen en vooral niet te spreken van ‘fascistische ideeën’, hoogstens van ‘abjecte opvattingen’ waarover je van mening kunt verschillen. In een tijd, waarin wij gemaand worden zelfs niet te spreken over de republiek van Weimar en historische ervaringen uit het geheugen te bannen, zou Nederland een moreel kompas als dat van J.B. Charles goed kunnen gebruiken.