In de schaduw van gisteren
Voorafgaand aan de opening van het literaire seizoen publiceren de uitgeverijen hun prospectussen met de najaarsaanbiedingen, een flinke stapel lectuur die je soms doet watertanden van gespannen verwachting. Ik wil niets zeggen over de aangekondigde nieuwe Nederlandse literatuur – eerst lezen! Maar bij de vertalingen van al in het buitenland gerenommeerde werken springt een uitgave in het oog waarvan zonder probleem kan worden voorspeld dat het een belangrijke literaire gebeurtenis zal zijn: de Nederlandse vertaling van de omvangrijke roman Leven & lot van Vasili Grossman.
Van Grossman (1905-1964) verschenen in 1993 Alles stroomt en in 2006 een selectie uit zijn reportages en aantekeningen uit de Tweede Wereldoorlog: Een schrijver in oorlog. Vasili Grossman en het Rode Leger. Wat nu van de pers komt is zijn magnum opus, een op Tolstojs Oorlog en vrede geïnspireerd epos over de grootste verschrikkingen van de twintigste eeuw, gegroepeerd rond een grillige op het leven van de schrijver gebaseerde familiegeschiedenis.
Bij de aankondiging van de verschijning publiceerde uitgeverij Balans behalve de gebruikelijke hooggestemde reclamefolder een intrigerende brochure die, naast een fragment uit de vertaling door Froukje Slofstra, de geschiedenis van het manuscript, een korte biografie van Grossman en de tekst van een smeekbrief van de auteur aan Sovjetleider Chroesjtsjov bevat. Alleen al deze zakelijke brochure is hartverscheurend om te lezen.
Als jonge man juichte Grossman, afkomstig uit een geassimileerd joods milieu, de bolsjewistische revolutie toe, in de verwachting dat de joodse bevolking voor het eerst gelijke kansen zou krijgen. Na eerst de ‘socialistische opbouw’ als mijningenieur te hebben gediend, werd hij een ‘ingenieur van de ziel’, zoals onder Stalin de tot absoluut politiek en literair conformisme gedwongen schrijvers werden aangeduid.
Na de Duitse inval in de Sovjet-Unie in 1941 meldde hij zich als vrijwilliger bij het Rode Leger. Ongeschikt als soldaat werd hij oorlogscorrespondent voor de krant van het Rode Leger. Zijn verslagen van het front, de verdediging van Moskou, de slag om Stalingrad en de tankslag bij Koersk vestigden zijn reputatie als een van de belangrijkste oorlogscorrespondenten aller tijden. Als eerste deed hij verslag van wat er in de vernietigingskampen van de nazi’s was gebeurd.
Na de oorlog kreeg hij als romanschrijver af en toe problemen met de censuur, die er tegen gekant was de joodse slachtoffers als bijzondere categorie aan te merken en hij ontkwam aan arrestatie. En ja, hij tekende als lid van de schrijversbond een oproep aan Stalin om de doodstraf op te leggen aan de joodse artsen die volgens de paranoïde dictator een complot tegen de Sovjetleiding zouden hebben gesmeed.De artsen zijn gered door de dood van Stalin in 1953, maar Grossman hield de rest van zijn leven gewetenswroeging over zijn medeplichtigheid aan de antisemitische campagne.
De zwakke mens is laf en medeplichtig, is ook moedig en liefdevol, vol illusies en vertwijfeling, een individu is slachtoffer en dader in een totalitair systeem, de mensen raken verbitterd en worden vermorzeld door de onpersoonlijke historische krachten die als ‘het lot’ (of God, de goden, de dialectiek of als Stalin) worden benoemd.
In 1961 had Grossman het manuscript van Leven & lot aangeboden aan een literair Sovjettijdschrift. De geschrokken redactie stelde de geheime dienst ervan op de hoogte. Vervolgens werd niet de schrijver maar het boek ‘gearresteerd’: de KGB probeerde alle getypte versies, afschriften, zelfs het subversieve schrijfmachinelint te achterhalen. Ieder spoor ervan moest worden uitgewist, maar zonder de indruk te wekken dat de door Chroesjtsjov veroordeelde terreur van Stalin herleefd was.
De ideologische grootinquisiteur Soeslov zou de schrijver in een gesprek hebben toegevoegd: „Waarom zouden we uw boek toevoegen aan het arsenaal atoombommen dat onze vijanden tegen ons willen gebruiken?” Want het boek was levensgevaarlijk voor de Sovjetmacht: ook al stelt Grossman de nationaal-socialistische en communistische systemen niet aan elkaar gelijk, hij had wel een scherp oog voor de parallellen.
In 1964 stierf Grossman: „Ze hebben me gewurgd in mijn eigen portiek.” Soeslov had voorspeld dat het boek over twee- of driehonderd jaar zou kunnen verschijnen. Maar na twintig jaar dook het manuscript in het Westen op, in onvolledige gesmokkelde versie op microfilm, en in 1989 verscheen in Rusland de eerste complete editie. Het maakte overal grote indruk, maar lokte ook kritiek uit, niet alleen omdat het in de stijl van het negentiende-eeuwse Russische epos is geschreven, of zelfs trouw blijft aan de voorschriften van het ‘socialistisch realisme’. In Rusland is de kritiek aan de ene kant dat het boek afbreuk doet aan het heldendom van Stalingrad, aan de andere kant dat Grossman zelf medeplichtig was aan het systeem.
Grossman smeekte Sovjetleider Chroesjtsjov zijn boek ‘in vrijheid te stellen’. Het was geen politieke roman, verzekerde hij, „een boek is altijd onvermijdelijk een uitdrukking van de innerlijke wereld van een schrijver, van zijn gevoelens en beelden die hem dierbaar zijn.”
Na de onthullingen over het stalinisme eiste hij het recht op om de waarheid te schrijven: „De wasdom van de democratie en vrijheid vormt tenslotte het wezen van de nieuwe menselijke maatschappij, meer nog dan de groei van de productie en de consumptie.” Alles vergeefs.
Maar toch drukken die wanhopige woorden de actualiteit uit van alle grote literatuur – een andere troost hebben wij niet. Leven & lot is actueel omdat onderdrukkende ideologieën geen museumstukken uit het verleden zijn, zie het fundamentalistische absolutisme in een aantal islamitische landen. En het is actueel omdat er nooit definitief een streep door het verleden kan worden gehaald.
Grote gebeurtenissen werpen, zegt men, hun schaduwen vooruit, maar de waarheid van dit cliché laat zich ook omdraaien, over ingrijpende gebeurtenissen vallen de schaduwen van het verleden. In de week waarin de Sovjetbezetting van Tsjechoslowakije van augustus 1968 werd herdacht, waarde het spook van de Koude Oorlog rond op diplomatieke conferenties en in de media. De angst sluipt er weer in: angst voor Russische machtspolitiek in de Kaukasus en Oost-Europa, angst van de Russen voor een omsingeling en voor raketten aan hun grens.
dinsdag 26 augustus 2008, 23:53 uur
Hee was Etty niet lid van de CPN? Dan slaat het verhaal ook op haarzelf. Jammer dat ze dat niet, in verband met Grossman, aan de orde gesteld heeft. Een gemiste kans!
woensdag 27 augustus 2008, 14:48 uur
Waar Mevr. Etty haar bewering op stoelt dat Grossman een oproep van de Sovjet Schrijversbond aan Stalin medeondertekende om de doodstraf op te leggen aan de joodse artsen van de z.g. groep medische saboteurs tegen de Sovjetleiding in 1953?
Mij is bekend, dat hij in 1937 tussen het 1e en 2e showproces een open brief tekende waarin de doodstraf werd geëist tegen de Trotskistisch-Bucharinistische samenzwering (15 juni in tijdschrift ZNAMJA). Volgens Grossmans vriend Semjon Lipkin was het m.n. de antisemitische hetzecampagne tegen het Joods Antifascistisch Comite in 1948, die Grossmans illusies in het Sovjetsysteem de grond in boorde. Hijzelf was een van de belangrijkste medeschrijvers van het door het JAC samengestelde Zwartboek over de genocide van de Sovjetjoden in de 2e wereldoorlog, welk boek destijds niet kon verschijnen omdat het hoofdthema het specifiek antijoodse karakter van de genocide is en er de Ukraïense collaboratie met de Nazi in vermeld wordt. Zijn medewerking in 1953 aan de campagne tegen het z.g. dokterscomplot is op zijn zachst gezegd uiterst onwaarschijnlijk. In LEVEN & LOT laat Grossman zijn protagonist overigens ook zo’n brief ondertekenen. Vele van de romanpersonages zijn rechtstreeks ontleend aan zijn autobiografie.
donderdag 28 augustus 2008, 22:59 uur
We leven nog altijd in de schaduw van gisteren. De ideologieën uit de menselijke geschiedenis zijn monsters gebleken, mensenverslindende monsters. Nazisme en communisme zijn gestorven monsters, maar als u denkt dat daarmee de monsters “op” zijn, dan vergist u zich: nieuwe monsters dienen zich aan. Islam is z’n monster in wording.
Het boek van Vasili Grossman is het verhaal van de menselijke prooi. Het beschrijft hoe onmenselijk het was en hoe wreed. In de deze eeuw, waarvan ik het einde niet zal meemaken, zullen er ongetwijfeld vele mensen aan ideologieën ten prooi vallen. Er zullen nog vele van dergelijke boeken verschijnen, van mensen die willen vertellen hoe ze door menselijke roofdieren, uit naam van hun godsdienst of ideologie, uit naam van Het Goede Doel, te grazen zijn genomen.
Het is grappig en tegelijk droevig om te zien dat zolang ideologieën macht over mensen hebben, de schaduw van gisteren ook de schaduw van morgen is. Ideologieën zijn demonen.
zondag 31 augustus 2008, 16:37 uur
Stuitte bij toeval, waarvan gezegd wordt “dat dat niet bestaat” op dit comment van Mevr. Etty en moest toen natuurlijk onmiddellijk denken aan haar “recensie” die ze schreef in mijn boek. Haar redactie ‘Boeken’ kan het nalezen op de pg. 148-166. Idem haar betoog, ten faveure van Theo van Goghs ‘freedom of speech’ n.a.v. diens moord op 2 november 2004 op TV, mij wat bevreemdde omdat haar niet gezinde publikaties worden geboycot. “De Waarheid” bleek (als krant waar zij aan verbonden was als redacteur) maar ook nu nog een rekbaar begrip.
maandag 1 september 2008, 19:29 uur
We hebben het hier over vroeger; de schaduw van gisteren. Ik denk dat we de verkeerde kant in kijken. Ik zal een paar kenmerken van het amerikaanse bewind van Bush en in iets mindere mate van Clinton op een rijtje zetten.
Dit bewind heeft:
-Een religieus getinte ideologie, die het met geweld over de wereld wil verspreiden.
-prefereert ( het dreigen met) geweld boven diplomatie als middel om zijn politieke doelen te bereiken.
-overdrijft met leugens het gevaar van de tegenstander voor de eigen veiligheid en rechtvaardigd zodoende de aanvalsoorlog
-jut het patriotisme op door steeds herhaalde oorlogspropaganda via gemuilkorfde media en combineert deze met haatcampagnes tegen zijn opponenten.
-beschouwt kritiek op zijn beleid als “onvaderlands”, kleineert andersdenkende politici en probeert ze in diskrediet te brengen
-onderhoudt nauwe banden met de wapenindustrie en gebruikt deze als aanjager van een onevenwichtige economie.
-stelt burgerrechten in eigen land buiten werking met het introduceren van verregaande overheidsbevoegdheden tot het afluisteren, arresteren en detineren van burgers
-negeert internationale afspraken inzake het detineren en martelen van ( krijgs)gevangenen.
En zo duurt het lijstje nog even voort. Dit is van toepassing op de regering Bush en uiteraard de vazalstaten als Nederland.
Ik heb deze punten uit een boekje dat min of meer over Bush gaat. Maar de genoemde punten zijn afkomstig uit: “Twenty Characteristics of the Third Reich, Essays on Totalitarism Luytens & Burge Londen 1947.
Stalin en Hitler dat is NU. Andere doelgroepen ander sausje aangepaste retoriek. Maar we volgen dezelfde ideen…….alweer!
dinsdag 2 september 2008, 13:58 uur
Dus nog maar een boek over WOII. Om met de door U aangehaalde ideologische grootinquisiteur Soeslov te spreken: “Waarom zouden we uw boek toevoegen aan het arsenaal atoombommen dat onze vijanden tegen ons willen gebruiken?”
Ik geloof echt,écht, dat er nijpender zaken zijn waarover hele andere boekjes moeten worden opengeslagen. De wereld anno 2008 eist betokken romans met daarin juist nieuwere onderwerpen aangaande de nieuwe werkelijkheid.
Jammer dat de literaire kritiek literair engagement in bijvoorbeeld ‘de hausse aan boerenromans’ wenst te lezen ( zie Arjen Fortuin 18-04-08). Ikzelf lees hier bijvoorbeeld zero engagement in terug. Geloei van (allelei echte) koeien, dat wel: niet meer dan het geblaat van (de spreekwoordelijke) schapen. Iedere keer weer duikelt het begrip “engagement” boven het maaiveld (Yra Van Dijk afgelopen donderdag, Margot Dijkgraaf een kleine twee maanden geleden, Joost Zwagerman om het jaar), maar toch wéér een boekbespreking over WOII. Rara (niet die ‘terroristische’beweging waar zoveel heisa over is, nee, rara hoe kan dat?)!
PS: een ronduit uitstekende colomn!
woensdag 3 september 2008, 15:24 uur
victor 6 Als je naar mijn stukje kijkt (5) dan zie je dat het heel actueel is de (mede)veroorzaker van WO II heeft zijn gedachtengoed doorgegeven aan de toekomstige veroorzaker van WO III. Het “gedachtengoed komt nog iets dichter bij als je bedenkt dat opa Prescott Bush zijn kapitaal voor het grootste deel te danken heeft aan handelscontacten met de Nazi’s
Onze vijand wil geen atoombommen op nederland gooien. Onze vijand wil atoombommen gooien op iran en rusland en noord korea.”Daarvoor heeft onze vijand het terrorisme verzonnen. Om zijn opgefokte wapenindustrie aan de gang te houden en om de wereldhegemonie maar zeker alee gebieden waar fossiele grondstoffen zitten of die belangrijk zijn voor de leidingen die die gronddstoffen vervoeren. bijv. Irak en Afganistan.
Das “Vierte Reich”komt er aan Alleen is het deze keer Gots oon Kuntrie!
Ken Uw vijand!!!!!
woensdag 24 september 2008, 12:02 uur
Fantastisch dat u een lans breekt voor Leven en Lot. Ik heb het twee jaar geleden in het Frans gelezen en sindsdien laat het verhaal me niet meer los. Een rauwe versie van Oorlog en Vrede. Ik heb me altijd over verbaasd dat een dergelijke getuigenis nog steeds niet in het Nederlands is verschenen.
donderdag 2 juni 2011, 15:14 uur
[...] roman Leven en lot (Life and fate) (http://bit.ly/hqw5d1) van Vasily Grossman geeft een uitstekende inkijk in de Sovjet Unie tijdens de tweede wereldoorlog. Het boek heeft ook een door de ziel snijdende beschrijving van een [...]