Repressie door mensenrechten
We leven in een nogal spannende tijd. Een tijd waarin fundamentele waarden worden uitgehold. De verdedigers van de rechten van de mens stonden altijd tegenover de machthebbers. De statelijke almacht werd juist door advocaten, rechtswetenschappers en de activisten uitgedaagd. Maar nu lijkt het omgekeerde bewaarheid te worden. In naam van de mensenrechten wordt opgeroepen om de meest fundamentele vrijheden te beperken.
De rechten van de mens zijn niet uitgevaardigd en bedacht om de rechten van de staat uit te breiden. Wel wordt de staat geacht zorg te dragen voor de gemeenschappelijke veiligheid. Geen vrijheid zonder veiligheid. Het streven naar veiligheid, dus ook rechtsvrede, wordt direct gekoppeld aan vrijheid. Noord-Korea is buitengewoon veilig, maar niet vrij. Veiligheid en maatschappelijke samenhang (cohesie) zonder vrijheid is niet de politieke situatie waarnaar het Westen al een aantal eeuwen streeft. In dit kader waren en zijn de mensenrechten bedacht teneinde de burgers te beschermen tegen de almacht van de overheid.
En niet omgekeerd.
Maar we leven in een vreemd tijdperk: de omkering van waarden. In zijn prachtige oratie besteedde professor Piet Hein van Kempen (Nijmegen) aandacht aan ‘Repressie door mensenrechten’. Eigenlijk klinkt dit bizar: repressie door mensenrechten? Het strafrecht is, schreef Van Kempen, een rechtsinstrument waarvan het gebruik in hoge mate inbreuk maakt op fundamentele rechten. Vervolgens benadrukt hij dat steeds meer het strafrecht voor de bescherming van de mensenrechten wordt ingezet. Dit is een revisie op de idee van mensenrechten. Maar volgens Van Kempen verplichten de Europese en internationale rechtsordes de nationale staten in toenemende mate om strafrechtelijke instrumentaria in te zetten ter bescherming van het folterverbod, het recht op leven en het discriminatieverbod en het verbod op haatdragende opinies.
Van Kempen bewijst zijn stelling, repressie door mensenrechten, aan de hand van uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). Een noodzakelijke oratie in een tijd waarin men te vaak met een beroep op mensenrechtenverdragen eist om onderdelen van de rechten van de mens en de democratische principes te gaan schenden. De vrijheid van meningsuiting is daarbij een kernrecht dat de basis vormt van een vrije en open samenleving. Voor wie is die vrijheid? Alleen voor geestverwanten? Of is die vrijheid ook, en wellicht voornamelijk, bedoeld voor afwijkende dan wel verwerpelijke opinies?
In deze sfeer gaf Egbert Myjer, de Nederlandse rechter bij het EHRM, op een ogenschijnlijk subtiele en tegelijk onmiskenbare wijze in een interview met deze krant op 29 mei advies aan de Nederlandse rechters dat ze het Kamerlid Wilders gerust mochten veroordelen. Daarin is hij natuurlijk ervaringsdeskundige. Denk daarbij aan de zaak van het Kamerlid Janmaat. Ik hoop dat Egbert Myjer mij deze zachte kritiek niet kwalijk neemt. Want hij heeft slechts één argument: zijn Hof heeft recentelijk twee politici veroordeeld.
Niet het Hof maar de nationale staten en rechters bepalen wat strafbaar is. Het Hof toetst de grenzen van strafbaar geachte gedragingen aan de mensenrechten. En dat is per land verschillend. Wat in Turkije kan, hoeft niet ook in Nederland te gebeuren. Het Hof achtte het verbod op het dragen van een hoofddoek in Turkije verenigbaar met de mensenrechten. Daaruit kunnen we niet concluderen dat dit ook voor Nederland zou moeten gelden.
Dit soort uitspraken biedt niet altijd een duidelijke richtsnoer voor het handelen. Maar er zijn ook meer algemeen geformuleerde uitspraken die wel als richtsnoer kunnen functioneren. In het Handyside-arrest uit 1976 formuleerde het EHRM een universele regel over de vrijheid van meningsuiting: „De vrijheid van meningsuiting vormt een van de wezenlijke grondslagen van een (democratische) samenleving, een van de basisvoorwaarden voor haar vooruitgang en voor de ontwikkeling van ieder mens. Zij is niet alleen van toepassing op ‘informatie’ of ‘ideeën’ die gunstig worden ontvangen of als niet aanstootgevend worden beschouwd dan wel met onverschilligheid worden bezien, maar ook op die uitingen die de staat of enig deel van de bevolking beledigen, shockeren of verontrusten. Dat zijn de eisen van pluralisme, tolerantie en ruimheid van geest zonder welke er geen ‘democratische samenleving’ kan bestaan.”
Maar de repressie is nu al diep verankerd bij het EHRM. Zodoende keurde het Hof de beslissing goed van de Turkse regering om de Refah-partij te verbieden; een fundamentalistische partij die ernaar streefde om de sharia toe te passen in Turkije. En dat betekent het einde van de mensenrechten. Het Hof ging ervan uit dat de aangesloten staten, ter bescherming van de mensenrechten een partij die daadwerkelijk (gelet op haar electorale macht) in staat zou zijn om het mensenrechtenverdrag opzij te zetten, mogen verbieden. Wat betekent dit? Democratie is er ook voor jou, zolang je niet aan de macht komt.
Ik vrees dat ook de Iraanse leider Khamenei, precies met deze redenering, niet omwille van de mensenrechten maar voor het behoud van de islamitische grondwet de verkiezingen in 2009 ongedaan gemaakt heeft. Wij noemen dat de weerbare democratie, Khamenei noemt het de wil van Allah.
Wat zegt het EHRM tegen de Turken? U mag in naam van mensenrechten een dictatuur vestigen. De macht om tijdelijk dictatoriaal te handelen, kwam altijd de soeverein en niet de rechter toe. Hoe zouden we dit moeten noemen? Hoe zou wijlen Montesquieu dit hebben gekwalificeerd? De tirannie van de rechter.
Je mag onder bepaalde omstandigheden de anderen uitsluiten omwille van het zelfbehoud van je rechtsorde. Maar dat mag nooit gebeuren met een beroep op mensenrechten. Want zodra men dit doet, maakt men van de mensenrechten een religie met eigen farizeeërs en een eigen inquisitie. De echte religies hebben het met dit soort middelen niet kunnen redden, laat staan de valse religies. Piet Hein van Kempen heeft gelijk: wij moeten ons serieus gaan bezinnen over repressie door mensenrechten. En in de zaak-Wilders zijn het in de eerste plaats onze rechters en niet de Europese rechters die de grenzen van de vrijheid van meningsuiting moeten bepalen. Onze rechters kunnen en mogen zich niet schuil houden achter het veilige bastion van Straatsburg. Ik zie geen Pontius Pilatus-uitweg voor vrijheid.
zaterdag 23 oktober 2010, 11:01 uur
‘Mensenrechten’ alleen opportuun indien afdwingbaar, als een overwinnaar/bevrijder zijn opvattingen en criteria kan opleggen. Voorbeeld: aan het in WO2 verslagen Nazi-Duitsland. Als er geen duidelijke scheidslijnen liggen, zoals in het huidige Irak, wordt de hand gelicht met veel. Water in de wijn door en voor de Amerikanen die het Irakeze volk kwamen bevrijden, dat zich vervolgens moet aanpassen aan een barre werkelijkheid van een veel veranderlijker en verradelijker natuur. Het volk verdient de leiders die het op dat moment heeft. Je kunt als goedwillende buitenstaander hoogstens wat stoken. Maar binnenvallen? Een rare opvatting ook om onder het mom van ‘bevrijding’ en mensenrechten ruim honderdduizend dode Irakezen op de koop toe te nemen.
‘Mensenrechten’ is het probleem van de gelijktijdigheid. De percipieerders (“wij”) hebben er moeite mee dat -nu- elders in de wereld mensen overgeleverd zijn aan de willekeur van machtshebbers. Moeten we niet doen. Zorgt voor ‘entanglements’ en verscherpte tegenstellingen die ons gemakkelijk boven het hoofd groeien. Klinkt misschien gek. Maar vergelijk het maar met dat niemand van buitenaf een poot uitstak toen “die Christelijke Westerlingen” elkander bij bosjes (tientallen miljoenen) begonnen uit te moorden. God behoede de wereld dat de Amerikanen de Iraniers gaan bevrijden.
zaterdag 23 oktober 2010, 14:52 uur
Op 13 september 2006 sprak Ellian in een uitzending van Netwerk naar aanleiding van de shariauitspraken van Donner ook over de uitspraak van het EHRM. Toen leek hij zich niet te verzetten tegen het gebruik van het mensenrechtenargument dat gebruikt werd om Refah te verbieden. Hij gaf het vonnis weer, plaatste er geen kanttekening bij en benadrukte het belang van de mensenrechten.
Inmiddels heeft hij zijn mening kennelijk aangescherpt en zegt hij dat je best een dictatuur mag vestigen om je rechtsorde te beschermen, maar nooit met een beroep op de bescherming van mensenrechten.
Een interessante stelling. Ik ben alleen wel erg benieuwd, wat dan wel de motivatie kan zijn. Want nu lijkt de redenering: iemand probeert op democratische wijze aan de macht te komen om daarna de democratie al mensenrechtenschendend af te schaffen en daar mag een staat zich tegen verzetten door zonder democratische legitimatie een dictatuur te vestigen (waarmee ook weer mensenrechten geschonden worden).
In het geval van Refah zou die partij dus niet op grond van mogelijke mensenrechtenschendingen in laatste instantie niet verboden moeten worden door een rechter, maar door de staat, waarbij die zich niet op een wet zou hoeven of zelfs mogen beroepen.
Ik ben het wel eens met de strekking van Ellians betoog, maar het blijft een keuze uit twee kwaden.
Waar ik het niet mee eens ben is zijn stelling dat Noord Korea heel veilig is. Geen vrijheid zonder veiligheid, zegt Ellian, maar volgens mij kun je ook niet veilig zijn of je veilig voelen, als je niet vrij bent. Dus ook zonder veiligheid geen vrijheid. Want hoe veilig ben je als je niet vrij bent om te doen wat je wilt, zonder het gevaar te lopen te verdwijnen in het gevang of erger.
zaterdag 23 oktober 2010, 15:51 uur
Ellian vergeet ons eigen landje: de PVV wilde tijdens de formatie allerlei maatregelen tegen moslims invoeren, maar men stuitte daarbij vaak op mensenrechtenverdragen die deze maatregelen onmogelijk maakten.
Daarom ben ik juist wel blij met deze mensenrechtenverdragen.
zondag 24 oktober 2010, 16:20 uur
Bedankt voor dit opmerkelijk stuk. Nooit op deze manier over mensenrechten gedacht.
maandag 25 oktober 2010, 21:47 uur
Meneer Ellian, ik ben bijna altijd alles verschrikkelijk met u oneens, vind veel van uw uitspraken zelfs irritant, maar het siert u dat u met het voorbeeld van het verbieden van de Refah-partij komt als gevaar voor de democratie. Daarin lijkt u in elk geval te verschillen van bepaalde lieden die hier te lande uit naam van de Vrijheid de Koran willen verbieden. (Overigens vind ik het Turkse voorbeeld nog niet eens zo makkelijk. De beste oplossing zou zijn: de Refah-partij mag blijven, maar waar ze macht hebben moeten ze de mensenrechten eerbiedigen. Maar eigenlijk betekent dat: ze mogen hun programma niet uitvoeren.)
woensdag 27 oktober 2010, 12:02 uur
Meneer Ellian, u bent zo langzamerhand het enige heldere en liberale geluid in de NRC! Waarschijnlijk is dat ook de verklaring voor het lage aantal reacties bij uw columns: de lezers laven zich liever aan het verwarde geluid van Etty of Abrahams. De voormalige kwaliteitskrant heeft veel aan kwaliteit ingeboet de laatste jaren. Ik hoop dat de nieuwe wind die door het NRC gaat waaien, bijdraagt aan meer heldere en objectieve informatieverstrekking. Waarheidsvinding lijkt een queeste te zijn geworden in de moderne NRC.
zondag 31 oktober 2010, 22:08 uur
Geachte heer Ellian,
Mijn complimenten voor uw column. Normaliter vind ik uw stukken, met alle respect, ietwat ‘fundamentalistisch’ een soort omgekeerde Etty. Nu pakt u een zeer belangrijk en actueel punt op en belicht dat op doordachte wijze. Dit zie ik graag vaker. Mijn complimenten! Met uw laatste alinea ben ik het overigens niet helemaal eens. Uitsluiten van deelname aan democratische processen vind ik niet toelaatbaar. Vaak is het zowel onethisch als contraproductief en veelal een stuiptrekking van een ancien regime. Rechtsordes veranderen met de tijd. Het is in het algemeen belang dat dat geleidelijk en niet met revolutionaire bloederige schokken gaat.
Mensenrechten zijn er met name voor om de burger tegen onderdrukking door de staat (machtigen) te beschermen. Niet als instrumentarium voor onderdrukking. Wat mij in deze ook opvalt is dat waar mensenrechtenactivisten eertijds met name anti-imperialistisch georienteerd waren, lijken ze tegenwoordig dienst te doen als fronttroepen van machthebbers (niet altijd de lokale).
Mensenrechten-fundamentalisten zijn van eenzelfde orde als moslimfundamentalisten of orthodoxe christenen en joden en zodoende theocratisch in hun denken en handelen. Mensenrechten zijn er voor en door het volk en hebben (in een democratisch systeem) louter gezag door steun van het volg. Wie mensenrechten behandelt als een fundamentele geopenbaarde waarheid is een wolf in schaapskleren voor democratie, vrijheid en de mensenrechten zelf.
@Eisso Post (5)
Democratische oplossing zou zijn dat de Refah partij mag blijven en zich aan de democratisch gekozen wetten moet houden. Indien ze een absolute meerderheid krijgen kunnen ze die wetten uiteraard veranderen. Zeer belangrijk voor het democratisch functioneren is dat men altijd toelaat om te pleiten voor een ander (verfoeilijjk) systeem. Met het uitvoeren daarvan moeten de pleitbezorgers dan wel wachten tot ze er een meerderheid voor gevonden hebben.
@Jaap Bosma (3)
De echte (en enige correcte) reden dat Wilders ideeen niet doorgevoerd zijn is simpelweg dat er geen parlementaire meerderheid voor te porren was. Wanneer meerderheidsideeen door internationale verdragen beperkt worden, moeten de verdragen aangepast worden, niet andersom. Ik zie liever geen Procrustes-praktijken.
In dit geval bent u er blij mij, dit maakt een ‘tirannie’ van internationale verdragen nog niet democratisch. Een dictatuur van ons/mijn soort mensen heeft weliswaar wat aantrekkelijks maar mijn voorkeur gaat toch uit naar een democratisch bestel dat vermijd een hoop guillotines, revoluties en opstanden en dergelijke.
vrijdag 5 november 2010, 11:26 uur
Afshin Ellian schrijft: “In dit kader waren en zijn de mensenrechten bedacht teneinde de burgers te beschermen tegen de almacht van de overheid.”
In deze curieuze analyse laat hij het belang van het beschermen van de bevolking tegen de almacht van de overheid zwaarder wegen dan het beschermen van (delen) van de bevolking tegen groeperingen die als doelstelling hebben via democratische weg diezelfde mensenrechten overboord te gooien: “Democratie is er ook voor jou, zolang je niet aan de macht komt.”
Het brein van Ellian zal voor mij altijd een raadsel blijven. Als politiek vluchteling pleit hij met zijn steun voor Geert Wilders voor een stop op immigratiestromen waarvan hij zelf ooit deel uitmaakte. Goed beschouwd wil hij daarmee verhinderen dat Nederland in dezelfde situatie terecht kan komen als Turkije.
Ik prefereer de redeneertrant van het EHRM. Met Ellian’s strategie zijn de mensenrechten voor iedereen, maar heb je gewoon pech als je in het verkeerde land bent geboren.
Het kan verkeren.
maandag 23 mei 2011, 21:20 uur
[...] Ellian beredeneert dit weekend overigens nog in het NRC waarom dat niet rechtvaardig zou zijn. Het doet feitelijk [...]
dinsdag 24 mei 2011, 18:03 uur
[...] organisatie van diezelfde democratie’.Zie: Annotatie J.C. Dommering NJ 2005 176Afshin Ellian beredeneert dit weekend overigens nog in het NRC waarom dat niet rechtvaardig zou zijn. Het doet feitelijk [...]