Je hoefde niet op het Tahrirplein in Kairo te staan om gisteravond de opwinding te voelen. Alle eisen van de demonstranten zouden ingewilligd worden, zei de militaire commandant van de regio Kairo. Het was „ zeer aannemelijk” dat president Mubarak zou aftreden, zei de directeur van de CIA.

Je hoeft geen romanticus te zijn om van de moed van de demonstranten in Egypte onder de indruk te zijn

Het begon er werkelijk op te lijken dat de honderdduizenden Egyptenaren die sinds 25 januari tegen hun repressieve staat zijn opgestaan, met hun blote handen de ijzeren macht van hun president hadden gebroken. En dat „terwijl de westerse media zich al neergelegd leken te hebben bij het langzaam uitdoven van de anti-Mubarak-beweging”, zoals correspondent Gert van Langendonck woensdag schreef in deze krant.

Je hoeft geen romanticus te zijn om onder de indruk te zijn van de demonstranten en de moed en vasthoudendheid die ze de afgelopen weken hebben getoond. Ze trotseerden avondklok, traangas en waterkanon, kogels, paarden en kamelen. Ze werden gefilmd door mannen van de veiligheidsdienst, zonder te weten wat daarvan de gevolgen zouden zijn voor henzelf of hun familie. Maar na al die jaren van onderdrukking lieten ze zich niet meer intimideren.

En toen bleek Mubarak toch nog steeds de taaie, trotse militair die hij altijd geweest is, en werd de hoop van de mensen op het plein en daarbuiten de bodem ingeslagen. In de toespraak waar zo verwachtingsvol naar was uitgekeken maakte Mubarak duidelijk niet van plan te zijn te zwichten voor druk uit binnen- laat staan buitenland. Hij draagt wel bevoegdheden over aan zijn vicepresident, maar onduidelijk is welke precies en voor hoe lang.

Eerder op de dag had president Obama gezegd dat het „absoluut duidelijk is dat we getuige zijn van historische gebeurtenissen. Het is een overgangsmoment dat plaatsvindt omdat het Egyptische volk roept om verandering”.

Maar of we werkelijk een overgang meemaken is juist nog steeds niet duidelijk. Zelfs als Mubarak alsnog terugtreedt, hoeft dat niet het einde van het regime te betekenen. Het leger kan zijn greep op het land ook heel goed versterken als het straks besluit Mubarak aan de kant te schuiven.

Wat niemand de demonstranten meer kan afnemen, is dat ze aangetoond hebben dat een opstandige volksbeweging in een groot Arabisch land niet gedoemd is in de kiem gesmoord te worden. Hoe het huidige protest ook afloopt, zelfverzekerde burgers blijken tot meer in staat dan iedereen (inclusief misschien zijzelf) had gedacht. Voor anderen in de Arabische wereld kan dat een inspiratie zijn.

Je hoeft echter geen verstokte pessimist te zijn om te zien dat er ook grote risico’s aan vastzitten. In Egypte zelf is het gevaar van een gewelddadige confrontatie op straat na de rede van Mubarak toegenomen. De teleurstelling en woede op het Tahrirplein waren gisteravond overduidelijk.

Verder is volstrekt ongewis wat voor bewind er aan de macht komt mocht het tot de ‘wérkelijke, ordelijke overgang’ komen waar Obama om vraagt. Een van de opmerkelijke aspecten van deze opstand is dat er geen duidelijke leiders zijn, geen programma’s die aan het massaprotest ten grondslag liggen en voor zover bekend ook geen organisaties die achter de protesten zitten. Dat maakt overleg over de overgang naar een nieuw bewind moeilijk. Hoe hard de demonstranten ook roepen dat Mubarak weg moet, en hoe vaak Obama ook zegt dat de overgang nu moet beginnen, geen mens weet welke kant het op gaat.

In de omringende landen is de onzekerheid daarover een bron van grote zorg. De vrees voor een instabiel Egypte, en verdere destabilisering van de regio, is in Israël het grootst. De mogelijkheid dat de Moslimbroederschap aan de macht komt, is een nachtmerrie voor de meeste Israëliërs. Maar ook als dat niet gebeurt, zijn de verhoudingen die sinds de jaren zeventig rond Israël bestaan fundamenteel aan het veranderen. Of er in de omliggende landen nu democratieën komen of niet, Israël zal zijn veiligheid in een heel nieuw krachtenveld moeten verankeren.

Mubarak garandeerde jarenlang een stabiliteit die in de ogen van de buurlanden en de VS van cruciaal belang was. Maar die stabiliteit ging niet alleen ten koste van de vrijheid van de Egyptenaren. Ze blijkt, daardoor, ook veel kwetsbaarder dan al die bondgenoten van Mubarak onder ogen wilden zien.

Het Midden-Oosten heeft helemaal geen stabiliteit nodig, schreef de linkse Israëlische columnist Gideon Levy gisteren provocerend in de krant Ha’aretz. „Deze zogenaamde stabiliteit zorgt ervoor dat miljoenen Arabieren onder criminele regimes en kwaadaardige dictaturen leven.” In het stabiele Saoedi-Arabië zijn vrouwen tweederangsburgers, hoonde hij, in het stabiele Syrië wordt iedere uiting van oppositie de kop in gedrukt en in het stabiele Jordanië en Marokko durven de mensen geen woord van kritiek op hun koningen te uiten.

Levy heeft gelijk dat die stabiliteit gebaseerd is op onrecht. En omdat we nu bovendien zien dat het een nepstabiliteit is, is verandering inderdaad hoognodig.

Maar tegelijk hebben zowel de omringende landen, als de Egyptische burgers wel degelijk belang bij enige vorm van stabiliteit. Dat betekent niet dat Mubarak in het zadel moet blijven. De stabiliteit kan ook komen van een ordelijk overgangsproces, al is moeilijk voorstelbaar hoe dat er in de praktijk van kan komen.

In elk geval is er niet alleen de bereidheid van de heersende macht om onderhandelingen aan te gaan voor nodig. Demonstranten en maatschappelijke groeperingen zouden zich zo moeten organiseren dat ze als serieuze gesprekspartners namens hun achterban aan zulke onderhandelingen kunnen deelnemen.

Daarvoor is tijd nodig. De spannende vraag is nu of hun die tijd wordt gegund.