Een radiojournalist deed maandag verslag uit de winkelstraat in Stockholm waar twee dagen eerder een bomaanslag was gepleegd. Of de mensen daar nog steeds in staat van shock verkeerden, wilde de presentator in de studio weten. De verslaggever aarzelde even, maar antwoordde toen dat daar op straat eigenlijk weinig van te merken viel. Men leek het leven weer te hebben opgepakt.

Voor terroristen zit het succes van een actie niet in de eerste plaats in het aantal dodelijke slachtoffers

Dat was een belangrijke constatering, maar er werd overheen gepraat. Het gesprek ging verder over de achtergronden van de dader, die zichzelf – al dan niet opzettelijk – in een zijstraatje had opgeblazen nadat zijn autobom was afgegaan, en over het wonder dat behalve de man zelf niemand was omgekomen.

Zweden was duidelijk ontkomen aan een catastrofe. Het land bleef alleen een bloedbad bespaard omdat de autobom niet goed functioneerde en de dader zich niet in een drukke menigte opblies. De aanslag, stelde men opgelucht vast, was mislukt.

Reden voor opluchting wás er natuurlijk ook. In andere delen van de wereld is maar al te vaak te zien hoe gemakkelijk dit soort acties op drukke plaatsen in één klap tientallen levens kost.

Maar voor terroristen zit het succes van een actie niet in de eerste plaats in het aantal dodelijke slachtoffers. Terrorisme, hoe verwoestend en gruwelijk het ook kan zijn, is een psychologische tactiek. Het gaat erom massaal angst te zaaien en zo een samenleving te ontwrichten.

Dat doel kan natuurlijk bij uitstek worden bereikt door veel slachtoffers te maken. Maar ook een aanslag die met een sisser afloopt kan zo veel schrik en onrust teweegbrengen dat het voor de terrorist niet meer uitmaakt of zijn explosief is afgegaan of niet.

Vorig jaar met Kerst faalde een Nigeriaan in zijn poging een vliegtuig bij Detroit op te blazen. Maar zijn actie kwam in de Amerikaanse samenleving en de politiek toch zo hard aan dat je nauwelijks kon spreken van een mislukking. Dat de aanslag in Stockholm wel is mislukt, is behalve aan de knulligheid van de dader ook te danken aan de nuchterheid van de Zweden, die maandag het leven weer oppakten, zoals de radiojournalist vaststelde.

Een nog sterker staaltje van dergelijke koelbloedigheid gaven de Londenaren, die in de zomer van 2005 weer gewoon de metro namen na de aanslagen van 7 juli op het openbaar vervoer, waarbij afgezien van de daders 52 mensen omkwamen. Die onverstoorbare Britten waren ongetwijfeld geschokt, maar ze lieten zich niet zichtbaar van de wijs brengen of intimideren. Zo onthielden ze de terroristen hun belangrijkste succes.

Velen zeiden destijds dat de beheerste reactie van het publiek te danken was aan de volksaard van de Britten – stiff upper lip! Dat kan een rol hebben gespeeld, maar ook de reactie van de autoriteiten is op zo’n moment belangrijk. Tony Blair, toen premier, reageerde niet met gezwollen oorlogstaal, zoals zijn Amerikaanse partner George W. Bush vier jaar eerder had gedaan, maar spoorde juist aan tot beheerstheid. „Zij proberen ons zo bang te maken dat we niet meer onze dagelijkse gang durven gaan – daarin mogen ze niet slagen”, was zijn boodschap.

Terrorismebestrijding kan niet alleen bestaan uit het vervolgen van terroristen, het oprollen van netwerken en allerlei vormen van preventie. Een cruciaal element is de bestrijding van de angst die terroristen proberen te zaaien. Attack the terror, not just the terrorists, zoals de Canadese schrijver Dan Gardner het formuleert in zijn boek Risk; The Science and Politics of Fear.

Dat betekent niet alleen dat autoriteiten stoïcijns moeten optreden als er onverhoopt een aanslag heeft plaatsgehad – het hele jaar door kunnen ze de emotionele weerbaarheid van hun burgers bevorderen.

Bijvoorbeeld door open kaart te spelen over de serieuze risico’s van terrorisme, zonder meteen het schrikbeeld van stal te halen dat de terroristen het voortbestaan van onze complete beschaving in gevaar brengen. Door niet meteen in oorlogstermen te spreken over terrorisme, want dat maakt de terroristen belangrijker dan ze feitelijk zijn. Door de angst bij de bevolking niet bij voorbaat aan te wakkeren.

Ook de media kunnen een grote rol spelen, zowel bij het opstuwen van de angst als bij het stimuleren van een nuchtere opstelling tegenover het probleem van terrorisme. Hoe moeilijk ook, het is zaak te waarschuwen voor reële risico’s zonder de omvang van de gevaren te overdrijven en daarmee juist de weerbaarheid te ondermijnen.

De afgelopen maanden hebben diverse landen gewaarschuwd voor nieuwe terreuraanvallen in Europa. Het zou zelfs gaan om grote, gelijktijdige acties, zoals die in 2008 in Mumbai werden uitgevoerd.

Ook als het minder spectaculaire terreurdaden zijn, hoe zijn we daar op voorbereid? In Nederland heeft de overheid de afgelopen jaren veel geïnvesteerd in terreurbestrijding. Maar hoe staat het, zes jaar na de moord op Theo van Gogh, met de psychologische weerbaarheid in Nederland? Zijn we een gemakkelijke prooi voor de angst- en paniekzaaiers, of kunnen we de nuchterheid opbrengen van de Zweden en de Britten? Je houdt je hart vast.