Robots op het slagveld, dat is allang geen science fiction meer. Het is de alledaagse werkelijkheid in de oorlogen in Irak en Afghanistan. De voordelen zijn evident, de nadelen nog onderbelicht.

Westerse troepen kunnen ze niet meer missen, de verre neefjes van R2-D2, de geliefde robot uit de Star Wars-films. Neem de vriendelijk ogende PackBot, een wagentje op rupsbanden, ongeveer zo groot als een grasmaaier, dat militairen helpt bij het opsporen van bermbommen. Hij heeft een lange nek met een camera erop, een grijparm en een explosievendetector – en hij wordt op afstand bestuurd.

PackBot is ontwikkeld door een bedrijf in de buurt van Boston dat ook zelfstandig opererende stofzuigers maakt. Hij kost nog geen 150.000 dollar en heeft de afgelopen jaren als verkenner heel wat levens gered. Alleen al in Irak heeft het Amerikaanse leger zo’n 12.000 van dergelijke robotjes in dienst. Er zijn al prototypes waarop machinegeweren en raketwerpers gemonteerd kunnen worden.

Ook in de lucht groeit het militaire belang van robots snel. Onbemande (maar zwaar bewapende) Amerikaanse vliegtuigjes van de CIA patrouilleren dag in, dag uit boven de tribale gebieden van Pakistan, bij de grens met Afghanistan. Ze verzamelen waardevolle informatie over een gebied dat voor Amerikanen slecht toegankelijk is. En regelmatig slaan ze toe en schieten ze een raket af om Al-Qaeda- en Talibaanstrijders uit te schakelen – of wie ze daarvoor aanzien.

De piloten zitten aan de andere kant van de wereld, op een legerbasis bij Las Vegas, met een  joystick achter een beeldscherm. Want in 2009 kunnen sommige militairen oorlogvoeren tijdens kantooruren, en na gedane arbeid gewoon thuis eten en naar de ouderavond van de school van de kinderen gaan.

Voor het eerst leidt de Amerikaanse luchtmacht dit jaar meer piloten op voor onbemande vliegtuigen (drones) dan voor gevechtsvliegtuigen en bommenwerpers samen, meldde de krant USA Today deze week. Het is een keerpunt voor het Amerikaanse legeronderdeel, dat lang  op de robotvliegtuigjes heeft neergekeken, maar er nu de waarde van inziet. Ze zijn goedkoop, eenvoudig in te zetten, kunnen heel lang in de lucht blijven,  en als er iets misgaat is er geen bemanning die kan sneuvelen.

Het zijn maar enkele voorbeelden van wat volgens de Amerikaanse militaire expert P.W. Singer een revolutie is in de manier waarop oorlogen worden gevoerd. De robots rukken op en er is geen houden meer aan, stelt hij in zijn boek Wired for War, dat dit voorjaar verscheen.

Het boek is een indrukwekkende inventarisatie van wat er op het gebied van de militaire robotica allemaal bestaat en wordt ontwikkeld. Landen over de hele wereld, laat Singer zien, zijn hard bezig om onbemande systemen in hun krijgsmacht in te passen. En ook particuliere ondernemingen ruiken hun kans. Zo heeft Nederland  een Israëlisch bedrijf in de arm genomen om de onbemande vluchten boven Uruzgan over te nemen.

Het enthousiasme bij militairen en politici voor de robotisering is groot. Zo heeft president Obama het aantal onbemande vluchten boven Pakistan opgevoerd. Negen van de twintig belangrijkste Al-Qaeda-strijders in het gebied zou de CIA ermee hebben uitgeschakeld. De Pakistaanse regering protesteert keer op keer tegen de operaties, vanwege de burgerslachtoffers die erbij vallen. Maar in de praktijk laat Pakistan de Amerikanen hun gang gaan. Bombardementen met bemande F-16’s zouden waarschijnlijk op heel wat feller Pakistaans verzet stuiten.

Handig zijn de onbemande vliegtuigen en andere robots dus zeker, en hun opkomst is waarschijnlijk inderdaad onstuitbaar. De kosten van het oorlogvoeren, in  geld en mensenlevens, zijn er immers mee omlaag te brengen.

Maar daarmee is meteen een van de keerzijdes benoemd. Zullen landen niet makkelijker oorlogen beginnen, vraagt Singer zich af, naarmate ze meer van het vuile en gevaarlijke werk door robots kunnen laten opknappen?

Er zijn nog heel wat meer gevaren en dilemma’s te bedenken. Wat voor nieuwe wapenwedloop maakt deze technologische ontwikkeling los – tussen staten, strijdgroepen en misschien ook criminelen?

Terreurgroepen hebben al bewezen goed met nieuwe technologieën overweg te kunnen. Een buitgemaakte of nagebouwde PackBot met een pakketje explosieven op z’n bagagedrager kan zeker zoveel schade aanrichten als een zelfmoordenaar. Ook voor op afstand bestuurde vliegtuigjes (er zijn al kleine types die je als een lans met de hand in de lucht kunt werpen) zullen opstandelingen en terroristen zeker toepassingen hebben.

En hoe win je hearts and minds met een leger vol robots? De Libanese journalist Rami Khouri vertelde Singer hoe het was om in de oorlog in Libanon, in 2006, de hele dag een alziend en gewapend oog van Israël boven je hoofd te hebben rondvliegen: het zorgde voor een gevoel van machteloosheid,  zei hij, maar het stimuleerde ook de opstandigheid tegen een vijand die als laf werd gezien omdat hij „machines stuurt om tegen ons te vechten”.

De opkomst van de militaire robot moet niet alleen gevolgen hebben voor de keuze van het  materieel dat landen aanschaffen. Landen moeten zich ook rekenschap geven van de onbedoelde gevolgen die het gebruik van de apparaten met zich mee kan brengen. Want de robot mag oprukken, de mens blijft verantwoordelijk.

Juurd Eijsvoogel is redacteur van NRC Handelsblad.

Dit verhaal is geplaatst op vrijdag 19 juni 2009 om 12:19 uur.