Maarten moeten we teleurstellen. Zijn uitnodiging om de faculteit voor Angewandte Europawissenschaften in Frankfurt aan de Oder te bezoeken slaan we helaas af, omdat het te ver uit de route ligt en we deze laatste week al tijd te kort komen. Jammer, want universiteitsvoorzitter Gesine Schwan (voormalig SPD-kandidaat voor het bondspresidentschap, voorstander van wetenschap op levensbeschouwelijke grondslag om de marktwerking te bestrijden en van meer samenwerking met Polen) zouden we graag willen spreken, als we meer tijd hadden, bij voorbeeld over haar visie op de toekomst van ons continent.
Voor het eerst hebben we de op donderdagavond voor het kaartje in de krant ingeleverde voorspelling van de etappeplaats van zaterdag (Cottbus) niet eens gehaald. In plaats daarvan zitten we in Thräna, een gehucht in Oberlausitz tussen Görlitz en Bautzen. Het is de schuld van de Blauwe Biet.
Lees verder »

Voorpublicatie van een artikel uit NRC Handelsblad van 26 mei 2007 (eindredactionele wijzigingen voorbehouden)

In Albanië en Bosnië-Herzegovina dromen idealisten van een ‘civil society’, in een Pools stadje brengen Krzysztof Mazik en zijn gezin dat ideaal in de praktijk. Op eigen kosten bouwen ze monumenten voor het uitgewiste joodse en protestantse verleden.

Door HANS BEEREKAMP

TARNOWSKIE GORY, 26 MEI – Vandaag is het feest in Tarnowskie Gory,een stad van 60.000 inwoners in Boven-Silezië. In het park naast het lyceum wordt een monument onthuld, dat de geschiedenis van deze plek als protestantse begraafplaats in herinnering roept. De locale bevolking weet dat best; men eet er bij voorbeeld liever geen vlees, dat is niet smakelijk als er zo veel beenderen in de grond liggen. Maar in de jaren zestig zijn alle uiterlijke kenmerken van een evangelisch-lutherse dodenakker door de communistische autoriteiten verwijderd. Lees verder »

Hans concentreert zich op het stuk voor de papieren krant en ik doe het blog. Zijn stuk gaat over postcommunistische idealisten, het mijne over de aantrekkingskracht van materialisme.

Vannacht stond voor het eerst het tegen dakbeklimmende dieven gebarricadeerde dakraam open, vanwege de warmte. En vanmorgen dwarrelden er paardenbloempluisjes door naar binnen. Eigenlijk zouden we al thuis zijn tegen de tijd dat deze bloemen gaan pluizen, zo had Joske berekend en getekend op een kaart die we in een klerenkast als surprise vonden.
Dat doet allemaal maar, straks vinden die zaadjes nog plek om wortel te schieten. In de herfst had zich op het dak al een zwam genesteld in een kier. Maar wacht even, is dat niet een van de idealen van een grote Europese Unie? Mensen en goederen die vrijelijk kunnen gaan en staan. Alleen zijn mensen geen pluisjes.

Lees verder »

Vandaag zijn we erachter gekomen waarom de Oekraïense revolutie oranje kleurde. De kaboutertjes hebben het gedaan. En dat komt weer door Wroclaw en Roel van Duijn, maar laat ik niet op de zaken vooruitlopen.

Bijna tien uur duurde onze estafette door de Poolse stad Wroclaw – wij waren het stokje. We werden door steeds andere inwoners van de stad begeleid en rondgeleid, die zich als ambassadeurs voor land en stad opstelden. En het wonderlijkste was wel dat ze nagenoeg allemaal vlekkeloos Nederlands spraken. Hoe dat kan?

Meestal organiseren we niets voordat de expeditie daadwerkelijk in een stad gearriveerd is. Maar ik kende iemand uit Wroclaw. Iwona Gusc studeerde er neerlandistiek, vervolgde daarna haar studie in Groningen en zit daar nu op een promotieplaats. Ik mailde haar maandag of ze misschien toevallig woensdag in Wroclaw was. Ze was net terug uit Polen en kon ons daar dus helaas niet treffen, maar ze zou wel wat oude studiegenoten mailen. Twee dagen later spraken we op het VVV-kantoor aan de Grote Markt af met Maciej Kola, die met een onafhankelijk bureau promotiewerk voor de stad verzorgt. Zo probeert Wroclaw in 2012 de Wereldtentoonstelling te organiseren en is het in datzelfde jaar al zeker speelplaats van de EK voetbal in Polen en Oekraïne. En omdat hij Nederlands heeft gestudeerd, spreekt hij onze taal en had hij op verzoek van Iwona een heel programma in elkaar gedraaid, te beginnen met een tour van drie uur met een Engelstalige, door de stad aan ons beschikbaar gestelde gids. Lees verder »

Een van de nuttigste boeken in onze mobiele bibliotheek blijkt een – onderweg in Leuven aangeschaft – naslagwerkje: ‘Atlas of Eastern Europe in the Twentieth Century’ door Richard & Ben Crampton (Londen, 1997). De 129 kaarten met toelichting geven aan wat wanneer hoe precies in elkaar stak: economisch, politiek, militair, etnisch, religieus. Wat weten we weinig van de geschiedenis achter de Oder-Neisse-lijn. Hoe zouden we zonder historische atlas in de Midden-Europese historische lappendeken wegwijs hebben kunnen vinden? De voormalige mijnstreek Boven-Silezië, vanaf wanneer hoort die tot Polen? Zeker niet tussen 1795 en 1919, toen het land niet bestond. En in 1920 was er een plebisciet, waarbij veel joden voor Duitsland kozen, omdat ze zich daar veiliger voelden dan in een nieuwe Poolse staat. De uitkomst was nogal gecompliceerd.

Eens kijken, we zitten nu in Tarnowskie Gory, het voormalige Tarnowitz, dat ligt westelijk van Katowice/Kattowitz, dus dat is tot 1945 Duits gebleven. Tot in de 18de eeuw was het Oostenrijks, dat wil zeggen dat het vier eeuwen onafgebroken Duitstalig is geweest. Over Krzysztof Mazik, die zijn stad Tarnowskie Gory haar verdonkeremaande geschiedenis terug probeert te geven, komen we later nog uitgebreid te spreken, in een apart stuk. Nu bevestigt hij ons alleen dat dit echt een Duitse stad was, waar in de jaren dertig twaalfduizend Duitsers, negenduizend Polen en duizend joden woonden. Van de Duitsers was de helft protestants. Kijk maar, de grootste kerk aan de markt is evangelisch. Er gaan daar nu nog zo’n tweehonderd mensen ter kerke.

Lees verder »

Czestochowa staat bekend als ‘het spirituele centrum van Polen’. In het klooster van Jasna Gora wordt het icoon van de Zwarte Madonna bewaard, dat eeuwenlang Russische, Zweedse en Duitse aanvallen op de Poolse natie heeft weerstaan, volgens de gelovigen zelfs afgeweerd. Het bedevaartsoord wordt het hele jaar door druk bezocht, en is gejumeleerd met andere rooms-katholieke pelgrimssteden als Lourdes, Fatima, Loreto en South Bend, Indiana. Op Mariafeestdagen komt men zelfs te voet uit Warschau.

Lees verder »

Doorplaatsing uit NRC Handelsblad van 19 mei (eindredactionele wijzigingen voorbehouden).

Kop: In Krakow is marktdenken in de kunst een misdaad

Intro: Onder het communisme drukte contemporaine kunst vaak een verlangen naar vrijheid uit, nu gaat het eerder om succes. Maar volgens Maria Anna Potocka, directeur van de Kunstbunker in Krakow, is het marktdenken in de kunst ‘misdadig’.

Door HANS BEEREKAMP

KRAKOW, 19 MEI – Wie mocht denken dat in oostelijk Europa de contemporaine kunst in de communistische periode een achterstand zou hebben opgelopen, moet vooral Krakow bezoeken. De etage die het Nationaal Museum aan de Poolse kunst in de twintigste eeuw wijdt is zo groot dat je er bijna kunt verdwalen. Socialistisch realisme is nergens te vinden, wel constructivisme, symbolisme, surrealisme, conceptual art, neo-expressionisme, installaties, nieuwe media, avantgarde en al het andere dat je in West-Europa kunt aantreffen, soms zelfs beter en origineler. Met name het werk van de zogeheten Krakow Groep, mede geïnspireerd door theaterregisseur Tadeusz Kantor, is uitgebreid vertegenwoordigd, in al zijn rebelse diversiteit.

Hoe werd dwarse, vernieuwende kunst in die periode aan de man gebracht en hoe gaat dat nu, onder een aartsconservatief bewind? Lees verder »

Van de laatste twee weken van de expeditie zullen we er naar schatting nog een in Polen doorbrengen. Dat is nodig ook, want de afgelopen week heeft weinig helderheid gebracht. Het negentiende land van deze reis lijkt zo ongeveer het moeilijkst te grijpen en het meest paradoxaal. Om te beginnen vertoont het oppervlakkig gezien de meeste overeenkomsten met Nederland, Duitsland en Zwitserland: een gematigd klimaat; een keuken die het liefst aardappelen, spek en boter combineert; derhalve veel zichtbaar overgewicht; een bevolking die neigt naar individualisme en gebrek aan dienstbaarheid; relatief veel welvaart en dus conservatisme in de omgang met alles wat van buiten komt en die gerieflijke positie zou kunnen bedreigen. In Polen zie je meer nieuwe auto’s rijden dan waar ook elders in oostelijk Europa en de meeste zijn middenklassers. Er is meer politie op straat dan in Slowakije, Roemenië of Oekraïne, meer honden en hogere hekken in de buitenwijken, minder gepats van nieuwe rijken met gouden kettingen, chroom en slechte manieren.

Polen telt de meeste verkeersborden van alle landen waar we tot nu toe waren, vaak met uitsluitend in het Pools gestelde toelichting eronder. Er mag hier veel niet. Dat betekent ook dat je hier dus niet zomaar overal in een dertig jaar oude kampeerauto langs de openbare weg kunt overnachten. Net als in Nederland, Duitsland en Zwitserland lijkt het raadzaam de daartoe in het leven geroepen voorzieningen te gebruiken, en die zijn niet gratis. We voelen ons dus thuis, een gemengd gevoel na de vrijheid van Bulgarije, Turkije, Albanië of Frankrijk.

Het voordeel is dat in Polen campings te vinden zijn, die bovendien niet, zoals in Slowakije, pas na 1 juni open gaan. Tegen geringe vergoeding (want Polen is duurder dan de rest van oostelijk Europa, maar nog steeds vrij goedkoop) hoeven we ons geen zorgen meer te maken over elektriciteit, water en de was. Want wasserettes of wasserijen, die vind je buiten West-Europa en Turkije echt bijna nergens in Europa. Wie zich een wasmachine kan veroorloven, gaat het heus niet buiten de deur doen, en de rest wast op de hand.

Lees verder »

Voor de verandering (en wegens tijdgebrek) een fotoreportage, met grote platen en weinig tekst. De beelden spreken voornamelijk voor zichzelf.

De context: op vrijdagavond tegen zonsondergang vult het Grote Marktplein van Krakow zich met verklede bezoekers. Internationaal is de stad in trek voor vrijgezellenavonden, wegens de vele cafés en de relatief goedkope drank. In een hoek speelt de rondreizende Emblee Band uit Bristol in roze operettekostuums om zijn trip bij elkaar te verdienen.Dan begint de politie een deel van het plein bij de Mariabasiliek leeg te maken. Er komen militairen aangemarcheerd. Hun uniformen dienen geen theatrale doeleinden, maar zijn serieus.

Lees verder »

In het begin was ik niet zo dol op Krakow. Voor een deel had dat te maken met de enorme hoeveelheden toeristen, dat zijn we niet meer zo gewend. Maar er zat meer achter het chagrijn. Inmiddels zijn we er nauwelijks meer weg te branden.

We hadden een prettige camping met alle gemakken gevonden, vier kilometer uit het centrum. Bus en tram zorgen voor een goede verbinding, zij het in een weinig stabiele frequentie. Als je in een nieuwe stad openbaar vervoer gebruikt, begin je met de chauffeur te vragen of hij een kaartje verkoopt. Deze buschauffeur beantwoordde de vraag naar ‘biljety’ met een stomverbaasd handgebaar. Geen idee wat die vreemdelingen van hem zouden willen. Ook even later op het treinstation was het raak. Een mevrouw aan het informatieloket keek op noch om van haar schrijfwerkje, toen ik me voor het luik vervoegde. Ze drukte op een knop om me duidelijk te maken dat ik spreken kon. “Do you speak English?”, probeerde ik voorzichtig. Nog steeds keek ze niet op: “Polski!” Ook alle andere talen die ik opperde, leidden slechts tot een diepe zucht en geen oogcontact. “Ach, die mensen worden slecht betaald en hebben het communisme meegemaakt”, suste Janine mijn ergernis. Maar dat geldt ook voor Bulgarije, Oekraïne en Albanië, maar daar doet men wel zijn best. Eigenlijk is het overal in Oost-Europa verwachte – in het algemeen nogal meevallende – gebrek aan dienstbaarheid van ouderwetse bureaucraten nergens zo stuitend als in Polen.

Juist in een zo zorgvuldig en succesvol aan toeristische en kunstzinnige marketing werkende stad als Krakow zou je anders verwachten. Op de terrassen is de service wel uitstekend, het personeel werkt met noest glimlachen aan zijn fooi en weet inmiddels precies hoe dat moet. Ook de aapjeskoetsiers die vooral jonge tienermeisjes over de grote markt heen en weer rijden, doen bijna Oostenrijks aan in hun opgepoetste toeristische dienstverlening (en doen me bijna weer verlangen naar die zure mevrouw van de Poolse spoorwegen, die helemaal geen zin heeft om toeristen in haar stad van dienst te zijn, wat denken ze eigenlijk wel).

Lees verder »