Van de laatste twee weken van de expeditie zullen we er naar schatting nog een in Polen doorbrengen. Dat is nodig ook, want de afgelopen week heeft weinig helderheid gebracht. Het negentiende land van deze reis lijkt zo ongeveer het moeilijkst te grijpen en het meest paradoxaal. Om te beginnen vertoont het oppervlakkig gezien de meeste overeenkomsten met Nederland, Duitsland en Zwitserland: een gematigd klimaat; een keuken die het liefst aardappelen, spek en boter combineert; derhalve veel zichtbaar overgewicht; een bevolking die neigt naar individualisme en gebrek aan dienstbaarheid; relatief veel welvaart en dus conservatisme in de omgang met alles wat van buiten komt en die gerieflijke positie zou kunnen bedreigen. In Polen zie je meer nieuwe auto’s rijden dan waar ook elders in oostelijk Europa en de meeste zijn middenklassers. Er is meer politie op straat dan in Slowakije, Roemenië of Oekraïne, meer honden en hogere hekken in de buitenwijken, minder gepats van nieuwe rijken met gouden kettingen, chroom en slechte manieren.

Polen telt de meeste verkeersborden van alle landen waar we tot nu toe waren, vaak met uitsluitend in het Pools gestelde toelichting eronder. Er mag hier veel niet. Dat betekent ook dat je hier dus niet zomaar overal in een dertig jaar oude kampeerauto langs de openbare weg kunt overnachten. Net als in Nederland, Duitsland en Zwitserland lijkt het raadzaam de daartoe in het leven geroepen voorzieningen te gebruiken, en die zijn niet gratis. We voelen ons dus thuis, een gemengd gevoel na de vrijheid van Bulgarije, Turkije, Albanië of Frankrijk.

Het voordeel is dat in Polen campings te vinden zijn, die bovendien niet, zoals in Slowakije, pas na 1 juni open gaan. Tegen geringe vergoeding (want Polen is duurder dan de rest van oostelijk Europa, maar nog steeds vrij goedkoop) hoeven we ons geen zorgen meer te maken over elektriciteit, water en de was. Want wasserettes of wasserijen, die vind je buiten West-Europa en Turkije echt bijna nergens in Europa. Wie zich een wasmachine kan veroorloven, gaat het heus niet buiten de deur doen, en de rest wast op de hand.

Lees verder »

Voor de verandering (en wegens tijdgebrek) een fotoreportage, met grote platen en weinig tekst. De beelden spreken voornamelijk voor zichzelf.

De context: op vrijdagavond tegen zonsondergang vult het Grote Marktplein van Krakow zich met verklede bezoekers. Internationaal is de stad in trek voor vrijgezellenavonden, wegens de vele cafés en de relatief goedkope drank. In een hoek speelt de rondreizende Emblee Band uit Bristol in roze operettekostuums om zijn trip bij elkaar te verdienen.Dan begint de politie een deel van het plein bij de Mariabasiliek leeg te maken. Er komen militairen aangemarcheerd. Hun uniformen dienen geen theatrale doeleinden, maar zijn serieus.

Lees verder »

In het begin was ik niet zo dol op Krakow. Voor een deel had dat te maken met de enorme hoeveelheden toeristen, dat zijn we niet meer zo gewend. Maar er zat meer achter het chagrijn. Inmiddels zijn we er nauwelijks meer weg te branden.

We hadden een prettige camping met alle gemakken gevonden, vier kilometer uit het centrum. Bus en tram zorgen voor een goede verbinding, zij het in een weinig stabiele frequentie. Als je in een nieuwe stad openbaar vervoer gebruikt, begin je met de chauffeur te vragen of hij een kaartje verkoopt. Deze buschauffeur beantwoordde de vraag naar ‘biljety’ met een stomverbaasd handgebaar. Geen idee wat die vreemdelingen van hem zouden willen. Ook even later op het treinstation was het raak. Een mevrouw aan het informatieloket keek op noch om van haar schrijfwerkje, toen ik me voor het luik vervoegde. Ze drukte op een knop om me duidelijk te maken dat ik spreken kon. “Do you speak English?”, probeerde ik voorzichtig. Nog steeds keek ze niet op: “Polski!” Ook alle andere talen die ik opperde, leidden slechts tot een diepe zucht en geen oogcontact. “Ach, die mensen worden slecht betaald en hebben het communisme meegemaakt”, suste Janine mijn ergernis. Maar dat geldt ook voor Bulgarije, Oekraïne en Albanië, maar daar doet men wel zijn best. Eigenlijk is het overal in Oost-Europa verwachte – in het algemeen nogal meevallende – gebrek aan dienstbaarheid van ouderwetse bureaucraten nergens zo stuitend als in Polen.

Juist in een zo zorgvuldig en succesvol aan toeristische en kunstzinnige marketing werkende stad als Krakow zou je anders verwachten. Op de terrassen is de service wel uitstekend, het personeel werkt met noest glimlachen aan zijn fooi en weet inmiddels precies hoe dat moet. Ook de aapjeskoetsiers die vooral jonge tienermeisjes over de grote markt heen en weer rijden, doen bijna Oostenrijks aan in hun opgepoetste toeristische dienstverlening (en doen me bijna weer verlangen naar die zure mevrouw van de Poolse spoorwegen, die helemaal geen zin heeft om toeristen in haar stad van dienst te zijn, wat denken ze eigenlijk wel).

Lees verder »

Vandaag een verslag zonder plaatjes, want ik was alleen op stap. Janine is in Krakow gebleven om op de bus te passen, terwijl ik op een dag met de trein heen en weer ben gegaan naar Warschau. Het was de laatste kans om NRC-correspondent Stephane Alonso daar te treffen, want die gaat op hemelvaartsdag naar Rotterdam voor de jaarlijkse correspondentendagen. Hij had ons al lang geleden naar Warschau uitgenodigd, want hij wilde veel vertellen over Polen, dat in Nederland vaak verkeerd begrepen wordt, vindt hij.

Om zeven uur in de trein, om kwart voor tien espresso met muffins in Coffee Heaven, deel van een spiksplinternieuwe door ING gefinancierde shopping mall tegenover Warschau Centraal. “Houd je van begraafplaatsen?”, vroeg Stephane. Nou en of, dus begonnen we met een crash course door de recente Poolse geschiedenis op de militaire begraafplaats van Powazki.

Lees verder »

We gaan een hoop fouten maken in Polen, en niet alleen door verkeerde interpretaties of andere vooroordelen. Het tekstverwerkingsprogramma waarmee dit blog wordt geschreven staat niet toe om een streepje door de l te zetten, zoals dat in het Pools meestal gebeurt.
Er zijn nog maar weinig tekstprogramma’s waarmee je de puntjes op de i in veel Europese talen nog wel allemaal correct kunt spellen, de haseks, de carons en de cedilles. Ook in het zetprogramma van NRC Handelsblad is het meestal niet meer mogelijk. Dat betekent dus dat we net als Engelsen en Amerikanen net doen of al die diacritische tekens gewoon niet bestaan: lekker makkelijk, we schrijven gewoon Medzilaborce en Kosice en Lodz en de schilder Vlajcic. Hoeft de lezer zich ook niet het hoofd te breken over de juiste uitspraak. We zeggen gewoon Lots en niet Woetz, zoals de Polen. Een beetje verarming is het wel, maar het past bij de anglicisering door globalisering. We hoorden gisteren in Krakow ook al Hongaren in het Engels bediend worden, want waarom zouden voormalige burgers van de Donaumonarchie nu nog Duits tegen elkaar spreken?

Lees verder »

Oswiecim, de Poolse naam voor Auschwitz, kun je moeilijk een witte plek noemen op de culturele kaart van Europa. Maar wij waren er allebei nog nooit geweest en konden er toch ook niet zomaar voorbijrijden. Een paar vragen had ik me tevoren gesteld. Hoe verwerk je vermoedelijk aanzienlijke hoeveelheden toeristen zonder de verdenking van exploitatie op je te laden? Kun je nog naar al die overbekende beelden van het treinperron, de barakken, de gaskamers en de poort met het opschrift ‘Arbeit macht frei’ kijken en toch verrast worden? En om te beginnen: hoe ziet het dagelijks leven eruit in een klein Pools provinciestadje dat zijn naam tegen heeft?

Lees verder »

Doorplaatsing – met illustraties – van een artikel uit NRC Handelsblad van 12 mei (eindredactionele wijzigingen voorbehouden)

Kop: Het stamland van Andy Warhols eerste muze

Intro: Andy Warhol adoreerde zijn moeder, die nauwelijks Engels sprak. Op het Slowaakse platteland, vlakbij het geboortedorp van zijn beide ouders, legt een museum het verband tussen ‘silkscreens’ en iconen. Maar de behuizing van het Warhol-museum verkeert in matige staat.

Door HANS BEEREKAMP

MEDZILABORCE, 12 MEI – Het plafond van het Museum voor Moderne Kunst ‘Andy Warhol’ lekt. Er druppelt water op het parket. Het pand in het stadje Medzilaborce, in het uiterste oosten van Slowakije, is verwaarloosd, maar ook slecht gebouwd. Het was in de nadagen van het communisme bedoeld als cultureel centrum en werd in 1991 met succes geclaimd als locatie voor het tweede museum gewijd aan het werk van kunstenaar Andy Warhol (1928-1987). Er hangt en staat minder dan in het museum in Warhols geboortestad Pittsburgh, maar de essentiële collectie, aangevuld met documentatie over het belang van de etnische en religieuze achtergrond van de kunstenaar, werpt een verrassend licht op een van de profeten van het twintigste-eeuwse modernisme.

Het is een wonderlijke gewaarwording, een museum voor de zo New Yorkse Warhol in een zelfs voor Slowaakse begrippen afgelegen grensstreek, een van de armste gebieden van het land. Het is begrijpelijk dat het museum uit de directe omgeving niet veel bezoekers trekt. Het biografische deel van de expositie maakt wel duidelijk waarom de familie Warhol persé hier een museum wilde oprichten.

Vlak na Andy Warhols dood bezocht zijn oudere broer John voor het eerst het dorp Mikova, waar hun beide ouders vandaan kwamen. In 1919 waren ze definitief naar Amerika geëmigreerd; moeder Julia Varchola geboren Zavacka heeft nooit goed Engels geleerd. Ook met haar jongste zoon en oogappel Ondrej, die zich later Andy zou noemen, sprak ze Roetheens of Rusyn, zoals de taal van de Oekraïense minderheid in Slowakije genoemd wordt.

Lees verder »

Veel televisie hebben we niet gezien de afgelopen zes maanden. Het toestelletje in de bus was al voor het begin van de reis kapot en veel gelegenheid om ergens anders te kijken hadden we niet. In Tirana zag ik een soort van Albanese candid camera-show waarin zakenmensen en andere belangrijke types geprovoceerd werden tot corruptie en vervolgens in een studio te kakken gezet. Vorige week zagen we in een hotel in het Oekraïense Oezjgorod op een Duitse publieke zender vrolijke jongens en meisjes in fantasiepiratenpakjes en met tandpastaglimlach ‘Lustig ist das Zigeunerleben’ zingen.

Je mist weinig als je nooit meer tv zou kijken, geloof ik. Maar voor beschouwers van de Europese populaire cultuur is het Eurovisie Songfestival wel echt verplichte kost, zeker de laatste jaren. Dus stopten we meteen over de Poolse grens bij het eerste hotel met televisie op de kamer. In het uiterste zuiden van Silezië, in het stadje Milowka, belandden we in een kapstersconferentie, misschien wel de ideale achtergrond voor het grootste paneuropese kitschevenement. Lees verder »

Zo ongeveer eens per uur stopt er overdag een trein op het station Zilina-Zariecie. Na achten niet meer, en dan verandert het stationnetje definitief in een broedplaats voor de kunsten. Marek Adamov en zijn organisatie Truc Sphérique huurden het onder een wirwar van viaducten gelegen pand voor een periode van dertig jaar van de Slowaakse spoorwegen. Onder de naam Stanica (Slowaaks voor ‘station’) worden er tentoonstellingen gehouden, performances, film- en theatervoorstellingen.

Lees verder »

Net als in Istanbul dreigen we koningin Beatrix in Slowakije net mis te lopen. Als ze eind deze maand een staatsbezoek brengt aan de jonge zelfstandige natie, zal uiteraard ook het Slowaakse volkslied worden gespeeld, dat begint met de woorden ‘Bliksem boven de Tatra’.

Nu we de Hoge Tatra van nabij hebben gezien, begrijpen we waarom dat gebergte zo tot de verbeelding spreekt, ook als het niet bliksemt, maar er gewoon mooie wolken boven hangen. De overgang van laaggebergte naar toppen van over de 2600 meter is nogal abrupt en het uitzicht dus dramatisch. Landschappelijk is Slowakije bijna overal schitterend, in deze tijd van het jaar mede door de buitengewoon fotogenieke koolzaadvelden en onheilspellende luchten.

Het is wel een land met buiten Bratislava weinig stedelijke cultuur, om redenen die vrij precies in de historie zijn terug te vinden.

Lees verder »