Het Bauhaus komt later, vandaag gaat het wéér over religie. Door de aard van onze route hebben we de neiging Europa steeds in oost en west te verdelen, ook al omdat we zo weinig van oost wisten. Maar de verdeling tussen noord en zuid is misschien minstens zo belangrijk. In zijn invloedrijke boek ‘De Duitsers’ (1968) stelde Johannes Gross dat Oost- en West-Duitsland eigenlijk een land vormden, maar dat als de geallieerden hadden besloten tot een verdeling in Noord- en Zuid-Duitsland, die landen vermoedelijk voorgoed uiteengevallen zouden zijn.

Als je zoals wij vanuit Saksen Brandenburg binnenrijdt, verandert niet alleen het landschap van heuvelachtig naar vlak, maar ook de architectuur in de richting van meer bakstenen. Het belangrijkste verschil betreft dat tussen katholieken en protestanten, waar hier al eens dertig jaar oorlog om is gevoerd en dat pas voor het eerst in de vorming van de CDU enigszins verzoend lijkt.

De geboorteplaats van de reformatie was Wittenberg, een stadje aan de Elbe dat in de DDR-tijd zelfs officieel – en blijvend – werd omgedoopt in Lutherstadt Wittenberg. Er is nog eens een poging gewaagd om er Chemiestadt Wittenberg van te maken, maar het protestantisme was onder Ulbricht en Honecker redelijk onaantastbaar. Vermoedelijk hadden de communisten al zoveel moeite met de denazificatie dat ze de laatste vaste waarde van hun burgers niet ook nog eens konden aantasten.

Lees verder »

Wat mij betreft hoeven we nog helemaal niet naar huis. Ik zou best zo verder willen blijven leven en werken, als een ontwortelde nomade met dagelijkse output. Janine wil het alleen op een aantal voorwaarden: dat ze een eigen laptop met internettoegang heeft – liefst per satelliet – en niet van mij afhankelijk is om het internet op te gaan; dat er niet elke dag over van alles overlegd hoeft te worden; dat er niet elke dag geleverd hoeft te worden, zodat er meer denk- en leestijd is; dat logistieke problemen met auto en digitale techniek minder aandacht vragen; en dat er minder eigen financiële bijdrage in hoeft te worden gepompt. Maar dan graag ook weer. Lees verder »

We zouden de laatste week rustig door Duitsland naar huis tuffen, alvast nadenkend over conclusies van de expeditie. Niet over de autobahn, want daar word je met onze snelheid toch maar vol ergernis bekeken. Het blijkt een illusie dat we ook maar een dag niets bijzonders zouden kunnen meemaken. Het zal wel een soort van instinct of intuïtie zijn geworden in de loop van de reis, dat we steeds met de neus in de boter vallen, van Europese curiosa in volle glorie.

Goed, de Sorben stonden op het programma, als de laatste etnische minderheid van deze expeditie. Voor een natie van 83 miljoen mensen heeft Duitsland niet veel officieel erkende groepen met een eigen taal en etniciteit (als je de joden en de voormalige gastarbeiders niet meetelt): de Friezen, de Denen, de Sinti/Roma en de Sorben. De laatsten worden ook wel Wenden genoemd en zijn een West-Slavisch volk dat al sinds de zevende eeuw tussen Elbe en Oder woont. Er zijn er nog ongeveer 60.000 over. Ze komen oorspronkelijk uit Servië en spreken een taal – eigenlijk twee varianten, het Oppersorbisch en het Nedersorbisch – die tussen Pools, Tsjechisch en Slowaaks inhangt. Er is een dagblad in het Sorbisch en de taal wordt op verschillende lagere en middelbare scholen onderwezen. Deze informatie is in boekjes en op internet te vinden. We verwachtten hier en daar een toeristisch dorpje met veel Sorbische klederdrachtpopjes en souvenirs, en verder zou het wel museumwerk worden. Het liep anders.

Lees verder »

Maarten moeten we teleurstellen. Zijn uitnodiging om de faculteit voor Angewandte Europawissenschaften in Frankfurt aan de Oder te bezoeken slaan we helaas af, omdat het te ver uit de route ligt en we deze laatste week al tijd te kort komen. Jammer, want universiteitsvoorzitter Gesine Schwan (voormalig SPD-kandidaat voor het bondspresidentschap, voorstander van wetenschap op levensbeschouwelijke grondslag om de marktwerking te bestrijden en van meer samenwerking met Polen) zouden we graag willen spreken, als we meer tijd hadden, bij voorbeeld over haar visie op de toekomst van ons continent.
Voor het eerst hebben we de op donderdagavond voor het kaartje in de krant ingeleverde voorspelling van de etappeplaats van zaterdag (Cottbus) niet eens gehaald. In plaats daarvan zitten we in Thräna, een gehucht in Oberlausitz tussen Görlitz en Bautzen. Het is de schuld van de Blauwe Biet.
Lees verder »

Voorpublicatie van een artikel uit NRC Handelsblad van 26 mei 2007 (eindredactionele wijzigingen voorbehouden)

In Albanië en Bosnië-Herzegovina dromen idealisten van een ‘civil society’, in een Pools stadje brengen Krzysztof Mazik en zijn gezin dat ideaal in de praktijk. Op eigen kosten bouwen ze monumenten voor het uitgewiste joodse en protestantse verleden.

Door HANS BEEREKAMP

TARNOWSKIE GORY, 26 MEI – Vandaag is het feest in Tarnowskie Gory,een stad van 60.000 inwoners in Boven-Silezië. In het park naast het lyceum wordt een monument onthuld, dat de geschiedenis van deze plek als protestantse begraafplaats in herinnering roept. De locale bevolking weet dat best; men eet er bij voorbeeld liever geen vlees, dat is niet smakelijk als er zo veel beenderen in de grond liggen. Maar in de jaren zestig zijn alle uiterlijke kenmerken van een evangelisch-lutherse dodenakker door de communistische autoriteiten verwijderd. Lees verder »

Hans concentreert zich op het stuk voor de papieren krant en ik doe het blog. Zijn stuk gaat over postcommunistische idealisten, het mijne over de aantrekkingskracht van materialisme.

Vannacht stond voor het eerst het tegen dakbeklimmende dieven gebarricadeerde dakraam open, vanwege de warmte. En vanmorgen dwarrelden er paardenbloempluisjes door naar binnen. Eigenlijk zouden we al thuis zijn tegen de tijd dat deze bloemen gaan pluizen, zo had Joske berekend en getekend op een kaart die we in een klerenkast als surprise vonden.
Dat doet allemaal maar, straks vinden die zaadjes nog plek om wortel te schieten. In de herfst had zich op het dak al een zwam genesteld in een kier. Maar wacht even, is dat niet een van de idealen van een grote Europese Unie? Mensen en goederen die vrijelijk kunnen gaan en staan. Alleen zijn mensen geen pluisjes.

Lees verder »

Vandaag zijn we erachter gekomen waarom de Oekraïense revolutie oranje kleurde. De kaboutertjes hebben het gedaan. En dat komt weer door Wroclaw en Roel van Duijn, maar laat ik niet op de zaken vooruitlopen.

Bijna tien uur duurde onze estafette door de Poolse stad Wroclaw – wij waren het stokje. We werden door steeds andere inwoners van de stad begeleid en rondgeleid, die zich als ambassadeurs voor land en stad opstelden. En het wonderlijkste was wel dat ze nagenoeg allemaal vlekkeloos Nederlands spraken. Hoe dat kan?

Meestal organiseren we niets voordat de expeditie daadwerkelijk in een stad gearriveerd is. Maar ik kende iemand uit Wroclaw. Iwona Gusc studeerde er neerlandistiek, vervolgde daarna haar studie in Groningen en zit daar nu op een promotieplaats. Ik mailde haar maandag of ze misschien toevallig woensdag in Wroclaw was. Ze was net terug uit Polen en kon ons daar dus helaas niet treffen, maar ze zou wel wat oude studiegenoten mailen. Twee dagen later spraken we op het VVV-kantoor aan de Grote Markt af met Maciej Kola, die met een onafhankelijk bureau promotiewerk voor de stad verzorgt. Zo probeert Wroclaw in 2012 de Wereldtentoonstelling te organiseren en is het in datzelfde jaar al zeker speelplaats van de EK voetbal in Polen en Oekraïne. En omdat hij Nederlands heeft gestudeerd, spreekt hij onze taal en had hij op verzoek van Iwona een heel programma in elkaar gedraaid, te beginnen met een tour van drie uur met een Engelstalige, door de stad aan ons beschikbaar gestelde gids. Lees verder »

Een van de nuttigste boeken in onze mobiele bibliotheek blijkt een – onderweg in Leuven aangeschaft – naslagwerkje: ‘Atlas of Eastern Europe in the Twentieth Century’ door Richard & Ben Crampton (Londen, 1997). De 129 kaarten met toelichting geven aan wat wanneer hoe precies in elkaar stak: economisch, politiek, militair, etnisch, religieus. Wat weten we weinig van de geschiedenis achter de Oder-Neisse-lijn. Hoe zouden we zonder historische atlas in de Midden-Europese historische lappendeken wegwijs hebben kunnen vinden? De voormalige mijnstreek Boven-Silezië, vanaf wanneer hoort die tot Polen? Zeker niet tussen 1795 en 1919, toen het land niet bestond. En in 1920 was er een plebisciet, waarbij veel joden voor Duitsland kozen, omdat ze zich daar veiliger voelden dan in een nieuwe Poolse staat. De uitkomst was nogal gecompliceerd.

Eens kijken, we zitten nu in Tarnowskie Gory, het voormalige Tarnowitz, dat ligt westelijk van Katowice/Kattowitz, dus dat is tot 1945 Duits gebleven. Tot in de 18de eeuw was het Oostenrijks, dat wil zeggen dat het vier eeuwen onafgebroken Duitstalig is geweest. Over Krzysztof Mazik, die zijn stad Tarnowskie Gory haar verdonkeremaande geschiedenis terug probeert te geven, komen we later nog uitgebreid te spreken, in een apart stuk. Nu bevestigt hij ons alleen dat dit echt een Duitse stad was, waar in de jaren dertig twaalfduizend Duitsers, negenduizend Polen en duizend joden woonden. Van de Duitsers was de helft protestants. Kijk maar, de grootste kerk aan de markt is evangelisch. Er gaan daar nu nog zo’n tweehonderd mensen ter kerke.

Lees verder »

Czestochowa staat bekend als ‘het spirituele centrum van Polen’. In het klooster van Jasna Gora wordt het icoon van de Zwarte Madonna bewaard, dat eeuwenlang Russische, Zweedse en Duitse aanvallen op de Poolse natie heeft weerstaan, volgens de gelovigen zelfs afgeweerd. Het bedevaartsoord wordt het hele jaar door druk bezocht, en is gejumeleerd met andere rooms-katholieke pelgrimssteden als Lourdes, Fatima, Loreto en South Bend, Indiana. Op Mariafeestdagen komt men zelfs te voet uit Warschau.

Lees verder »

Doorplaatsing uit NRC Handelsblad van 19 mei (eindredactionele wijzigingen voorbehouden).

Kop: In Krakow is marktdenken in de kunst een misdaad

Intro: Onder het communisme drukte contemporaine kunst vaak een verlangen naar vrijheid uit, nu gaat het eerder om succes. Maar volgens Maria Anna Potocka, directeur van de Kunstbunker in Krakow, is het marktdenken in de kunst ‘misdadig’.

Door HANS BEEREKAMP

KRAKOW, 19 MEI – Wie mocht denken dat in oostelijk Europa de contemporaine kunst in de communistische periode een achterstand zou hebben opgelopen, moet vooral Krakow bezoeken. De etage die het Nationaal Museum aan de Poolse kunst in de twintigste eeuw wijdt is zo groot dat je er bijna kunt verdwalen. Socialistisch realisme is nergens te vinden, wel constructivisme, symbolisme, surrealisme, conceptual art, neo-expressionisme, installaties, nieuwe media, avantgarde en al het andere dat je in West-Europa kunt aantreffen, soms zelfs beter en origineler. Met name het werk van de zogeheten Krakow Groep, mede geïnspireerd door theaterregisseur Tadeusz Kantor, is uitgebreid vertegenwoordigd, in al zijn rebelse diversiteit.

Hoe werd dwarse, vernieuwende kunst in die periode aan de man gebracht en hoe gaat dat nu, onder een aartsconservatief bewind? Lees verder »