Ineens stond ik te janken op een begraafplaats. Niet uit verdriet over een specifieke overledene, of zelfs over de onvermijdelijheid van de dood in het algemeen. Het was ontroering over de menselijkheid van de Moldaviërs, die in groten getale naar het enorme Doina-complex waren gekomen om te eten en te drinken met hun doden.

Wij leggen op een sterfdag nog wel eens een bosje bloemen bij een graf. In orthodoxe landen is dat iets anders georganiseerd. Je kunt zoiets beter met z’n allen doen. Denk aan Allerzielen, maar dan massaler en uitbundiger, en bloemen vormen maar een fractie van het ritueel. Elke tweede maandag na eerste paasdag is de Herdenkingsdag voor de Ontslapenen, zoals je de Russische naam misschien het best zou kunnen vertalen. Het is in Moldavië een officiële feestdag, waarop mensen niet werken. Ook de zondag na pasen is het centrum van Chisinau al leeg en is er een constante stroom van verkeer noordwaarts, naar de Doina-begraafplaats. Verkeersagenten in gele hesjes laten alleen openbaar vervoer door en regelen het in- en uitstappen van de gratis autobussen.

We waren er ook al op zaterdag, om de voorbereidingen in ogenschouw te nemen. Op bijna elk graf staat minimaal een bankje, maar vaak ook een picknicktafel. Die worden in afwachting van de grote bezoekdag gelakt of geverfd, net als de hekjes om het graf. Verkopers van bloemen en andere versierselen doen goede zaken. Ook de zerken worden schoongemaakt. Verreweg de meeste bevatten een in graniet geperste foto van de overledene, hetgeen een uiterst boeiend effect oplevert, alsof je een schim hebt weten vast te leggen. De doden lachen je toe, in uniform of op hun paasbest. In een heel enkel geval bestond er geen foto van de dierbare, dus werd hij of zij pas voor het eerst in liggende houding met gesloten ogen vereeuwigd.

 Ook de bedelaars zijn al op zaterdag massaal opgekomen. Ze weten dat op zo’n contemplatieve dag veel mensen in goedgeefse stemming verkeren, en dat er dan nog wel eens iets voor een nooddruftige wil overschieten.

Op zondag is het echt drukker dan op een koopavond voor kerstmis in de Bijenkorf. Iedereen zeult met plastic zakken vol eet- en drinkwaar, naast kaarsen, bloemen, kransen en slingers.

 

 

De eerste familie die we vragen of we ze mogen filmen heet Bularga. Ze gedenken hun tien jaar geleden gestorven echtgenoot en zwager Ion. Kinderen zijn er niet, want die wonen in New York en Las Vegas. We krijgen ook een glaasje wijn aangeboden, en gelukkig zijn we vooraf geïnstrueerd hoe je daarmee om moet gaan. Je hoort het niet op te drinken, maar een slokje te nemen en de rest in kruisvorm te plengen op het graf. We krijgen ook nog een handvol snoep, salami (‘supersalami!’, licht de weduwe Bularga toe), paaseieren en brood mee. Het wordt verpakt in een doorzichtige zak met roze sluiting, die uit New York komt. Weigeren is uitgesloten. Het is namelijk een groot voorrecht dat bij afwezigheid van de Amerikaanse kinderen mensen uit een ander ver land met Ion hebben willen drinken.

 

Net als we ietsje verderop zijn gaan staan, in het zicht van een xylofoon spelende man, worden we aangesproken door een andere vrouw. Ze houdt ons twee glaasjes Kvint, uitstekende Moldavische cognac, voor en een plastic doos vol gevulde druivenbladeren. We zijn even in verwarring, omdat we haar niet goed verstaan, en er ook veel negotie wordt aangeboden tussen de graven. Maar ze nodigt ons echt uit om op haar Sergiu te komen drinken. Hij is maar vierentwintig geworden, en wat we ook proberen, we komen er niet achter waarom hij zo jong is gestorven. We doen weer het ritueel en krijgen wel andere informatie. Nastasia heet de moeder van Sergiu, en ze heeft een zoon of dochter in Parijs. Haar zuster staat ernaast en die heeft een kind in Griekenland. Wij komen uit Holland en hebben even aan Sergiu gedacht. Daarom worden alle zelfgevulde druivenbladeren aan ons meegegeven, dan heeft ze die niet voor niets gemaakt.

Ik begin me gegeneerd te voelen en stel Janine voor niet te lang te blijven, om niet overladen te worden met nog meer goede gaven van mensen die weinig te besteden hebben. Op dat moment wordt het me even te machtig, als ik denk aan de kille manier waarop wij meestal met de doden omgaan. Er wordt op Doina niet veel gehuild of gerouwd, althans niet zichtbaar. Feest is het evenmin, maar de herdenkingsrituelen zijn wel meer op het leven gericht dan op de dood. Het is de bedoeling dat de doden niet alleen worden gelaten, dat aan hen en aan de overlevenden wordt duidelijk gemaakt dat ze er nog steeds bijhoren. We hadden het snoep en de andere lekkernijen natuurlijk ook aan de bedelaars kunnen geven, maar dat lijkt me niet de bedoeling. Dat zouden Ion en Sergiu niet aardig hebben gevonden, want bij elk chocolaatje dat we in de mond stoppen, denken we weer even aan ze.

Op de graven staan overal achtergelaten halfvolle flessen bier, glazen wijn en wodka. Een mevrouw met een witte hoofddoek loopt hier en daar wat bij elkaar te schooien. De kraaien, die toch in Moldavië al veel talrijker zijn dan in welk ander land waar we tot nu toe waren, beginnen ook zeer geïnteresseerd te raken in de kruimels. Ze cirkelen ruid krassend boven Doina en strijken af en toe op een zerk neer. In het minibusje terug wordt tot twee keer toe een man met een drankkegel door de chaufffeur verwijderd, met de vermaning dat hij maar de trolleybus moet nemen. Het is meer dan een hygiënische maatregel, hoewel ook daar alle reden voor is. Je drinkt op deze dag wel met de doden, maar daarom hoef je je nog niet te bezatten.

Dit verhaal is geplaatst op dinsdag 17 april 2007 om 09:44 uur.