Wat is de overeenkomst tussen Steven Spielberg, Harrison Ford, Whoopi Goldberg, Kirk en Michael Douglas, Winona Ryder, Milla Jovovich, David Duchovny en Gwyneth Paltrow? Allemaal klinkende namen in Hollywood, zeker. Maar ze hebben nog iets gemeen. Volgens een Oekraïens showbizblad, dat ons vol trots werd voorgehouden, woonde de familie van al deze Amerikanen hooguit twee, drie generaties geleden nog in Odessa.

Go west, young man, dwars door het lege land! Wij doen al dagenlang niets anders, zij het in ons eigen tempo. De afstanden in Oekraïne zijn inderdaad zo groot als verwacht, alleen zijn de wegen en het landschap veel minder saai en eentonig dan wat ik voor ogen had: eindeloze, met een liniaal getrokken strepen door aardappel- en graanakkers. De werkelijkheid is eigenlijk nogal gevarieerd.

Er zitten rechte stukken tussen, maar bijna elke weg heeft een brede, rijk begroeide berm. Daar kun je in picknicken, met paard en wagen rijden of gasleidingen leggen, en dat zijn maar een paar van de mogelijkheden. Er zijn vrij diepe rivierdalen en dus steile hellingen, en als je geluk hebt word je met enige regelmaat door een popperig dorpje geleid, met paaseiachtige versieringen aan de gevels. Sommige weggetjes zouden ook naar Winterswijk kunnen leiden, waar Midden-Europa voor ons begint.

Lees verder »

Dit was het stuk dat ik voor NRC Handelsblad van vandaag schreef over de Odessa Filmstudio (wijzigingen door eindredactie voorbehouden):

Kop: Particuliere investeerders continueren filmindustrie Odessa

Intro: De roemruchte Odessa Filmstudio is sinds kort voor de helft in particuliere handen. Een Oekraïens televisiejournalist investeerde en is nu algemeen directeur. Op het programma staan art films voor Europa, maar ook in serie gemaakte horrorfilms over de Tweede Wereldoorlog.

Door HANS BEEREKAMP

ODESSA, 28 APR. – De nieuwe blauw-witte voorgevel van de Odessa Filmstudio is klaar. Vanaf de Franse Boulevard, ooit een deftige allee met datsja’s van de rijken en sanatoria die op de Zwarte Zee uitkijken, is vooral het logo van een zeilschip zichtbaar.

Achter de façade van kunststof moet nog veel gebeuren. Een parkachtig terrein herbergt onder meer twee opnamestudio’s voor elk film- of videoformaat, decor- en lichtloodsen en een parkeerplaats met antieke vrachtwagens. Vooral de op een tank lijkende rijdende generator maakt grote indruk en herinnert aan de historische continuïteit van het complex.

Oleksandr Tkatsjenko, een van de recente particuliere investeerders en de nieuwe algemeen directeur van Odessa Film Studio, komt ons ophalen bij de nederige tijdelijke ingang en loodst ons door de bewakingsloge. Tkatsjenko is niet alleen econoom, maar ook een in Oekraïne bekende televisiejournalist, voormalig anchorman van het journaal en interviewer van de groten der aarde. Hij richtte eerder in Kiev een succesvol onafhankelijk televisiekanaal op en leidt nu de naar coproducties met Rusland, de VS en ‘Europa’ strevende studio, die ook alle denkbare  faciliteiten kan bieden, zelfs die van een filmlaboratorium. Lees verder »

Net nadat we de snelweg van Odessa naar Kiev hadden verlaten, bereikte de kilometerteller de stand waar we al een tijdje naar uit hadden zitten kijken. Vanaf 1976 heeft onze Mercedes 608D in totaal 400.000 kilometer afgelegd, waarvan 10.565 kilometer tijdens Expeditie Europa, die op 30 oktober uit Amsterdam vertrok. Mercedesliefhebbers weten dat zo’n auto het miljoen kan halen, als je er een beetje voorzichtig mee omgaat. De motor is een keer gereviseerd, maar de simpele techniek, vrijwel zonder elektronica, garandeert dat reparaties meestal goed te overzien zijn.

Lees verder »

Lena Tigipko, die uit Chisinau komt en nu in Odessa woont, heeft ook negen maanden in Amsterdam doorgebracht, met een Nederlands vriendje. Ze had het er moeilijk, vooral omdat de mensen zo kil zijn, zo rationeel. Na een kleine week Odessa en een nog langere periode in Moldavië en Oekraïens Bessarabië, begrijpen we helemaal wat ze bedoelt. Maar uit te leggen valt het niet goed. Misschien moeten we het proberen door vooral in beeld afscheid te nemen van Odessa, die rare, eigenwijze, zowel afbladderende als economisch exploderende stad.

Lees verder »

Van alle lekkernijen die de familie Garin zondagmiddag bij de barbecue op tafel had gezet, was de chocoladeworst het eerst op. Volgens grootmoeders recept is deze specialiteit van Odessa een bloedworst verdikt met cacao, die in flinterdunne plakjes hoort te worden opgediend. Naarmate we langer in Odessa verblijven en ons het belang van de Joodse tradities voor een beter begrip van de stad duidelijker wordt, moeten we ook steeds weer aan die chocoworst denken.

Twee ochtenden later wekte Slava Garin ons door ‘s morgens op de deur van de Mercedes te tikken. Hij wilde de bus wel eens van binnen zien en bovendien ons uitnodigen om ergens aan zee te gaan ontbijten. Slava’s auto werd bestuurd door Sergej, die we vrijdag hadden leren kennen als de automonteur van de familie. Zo snel gaat het in Odessa. Vrijdag hadden we Lena’s auto aangereden en na taxatie van de schade, door Sergej, contant afgerekend. Zondag waren we de gast van de familie en leerden we Lena’s man Slava kennen, die Engels had gestudeerd en nu naar zijn zeggen van alles verkoopt op internet. En dinsdag waren we de beste vrienden en moesten we mee ontbijten.

De keuze viel op Arkadia, een soort van pretpark aan zee, met nepmonumenten uit de hele wereld à la Las Vegas. Slava heeft alle tijd voor ons en vertelt over van alles: de exploderende prijzen van het onroerend goed in Oekraïne (kennen we nog mensen die hier zouden willen investeren?), over de oude villa’s en sanatoria aan de Franse Boulevard, die steeds meer worden vervangen door lelijke flatgebouwen, en over de net overleden eerste president van Rusland. Slava woonde begin jaren negentig in Moskou, toen het er politiek om spande. Hij zegt dat de Russen respect hadden voor Boris Jeltsin, die bloedvergieten had voorkomen, en veel minder voor Michaïl Gorbatsjov, die de grote Sovjet-Unie verkwanselde.

Lees verder »

De vrouwen van Odessa hebben een originele en excentrieke smaak in kleding en schoenen. In principe kan en mag alles, ook in combinatie, maar excessiviteit wordt op prijs gesteld. Er is zelfs een naam voor: Odessa freestyle. We zaten een uur op een terrasje aan Deribasovskaja, de voetgangersflaneerstraat bij uitstek, todat de ober het wel genoeg vond, dat gefilm.

We verbazen ons nergens meer over. Omdat we geen stroom meer hebben in de bus, zitten we te schrijven en internetten in de WiFi-zone van Mario’s Pizza in de Grote Arnautskajastraat in Odessa. Hallo Mark, roep ik vanzelfsprekend, als fotograaf Mark Nozeman, van wie we vorige week uitgebreid afscheid hebben genomen in Chisinau, de trap af komt gelopen. In zijn gezelschap bevinden zich een andere Nederlandse fotograaf, Thomas Manneke, een fotografe uit Odessa, Anita, en Lena, de Moldavische liaison die ons in Chisinau was aangeraden, maar die we uit tijdgebrek nog niet gebeld hadden. Mark is met een taxi door Transdnjestrië hierheen gereden en Thomas is bezig een serie te maken over het clubcircuit in Odessa. Met Lena ontbijten we morgen; ze woont in de Lermontovskajastraat, aan het eind waarvan onze auto staat geparkeerd. Het is een kleine wereld, al wonen er ruim een miljoen mensen in Odessa. Lees verder »

Is Odessa een Europese stad? En rijden er kinderwagens van de trappen?

Eerst iets anders: we waren allebei wel weer eens aan een nieuw hoofd toe, dus trof het dat we tegen Nikita aanliepen. Op de boekenmarkt van Odessa, waar biografieën van de excentrieke vrouwelijke rolmodellen Isadora Duncan, Frida Kahlo, Marlene Dietrich en Madonna gezusterlijk naast elkaar lagen, werden we aangesproken door een jongeman die zich voorstelde als Aleksandr. Hij was fotograaf en wilde weten of Janine soms ook voor haar beroep stond te klikken. Enigszins naar waarheid ontkende ze dat. Er moesten wel e-mailadressen worden uitgewisseld, wat veel gedoe gaf met twee plastic bekertjes warme chocola.

Aleksandrs metgezel, die geen woord Engels sprak, hielp met vasthouden. Hij heette Nikita en studeerde voor haarstylist, om daar te zijner tijd in het buitenland zijn geld mee te kunnen verdienen. Of hij een goede kapper wist in Odessa, beter dan die in Istanbul? Nikita trok een gezicht vol afgrijzen bij die plaatsnaam. Als we om vier uur in zijn zaak langskwamen, zou hij ons voor 70 hryvnia (10,50 euro) per persoon stileren. En dat beviel heel goed, want Nikita doet van alles met haar, ergens tussen kunst en wiskunde in.

De mensen die je zomaar ontmoet op reis zijn vaak spannender dan de tevoren georganiseerde contacten. Het lag voor de hand om in Odessa langs te gaan bij Maarten van Heems, een hier wonend en werkend jong PvdA-politicus, die een uitstekend blog www.maartenvanheems.nl over de stad bijhoudt. Maar deze weken zit hij net in de Kaukasus, waarvandaan hij bericht over de gekte rond de Nederlandse first lady van Georgië en de argwaan van Azerbajdzjaanse grensbeambten.

Vanmiddag belde Lena, de vrouw van wie we de bumper schampten bij het binnenrijden van Odessa. Janine dacht nog even dat ze meer geld wilde, maar zo werkt het hier niet. Of we zondag bij haar in de tuin komen barbeknoeien, want ze wilde graag nog een beetje doorpraten, en haar man was ook nieuwsgierig geworden. Wat een land is Oekraïne: zelfs als je mensen van de sokken rijdt, ontvangen ze je nog met open armen.

De in Chisinau aangeraden contacten – Victor, Natasja en nog een Lena – moeten dus nog even wachten, als we er überhaupt aan toe komen. En dan heb ik T. in Amsterdam gemaild, omdat haar overleden moeder uit Odessa kwam en ze daar altijd al eens meer van wilde weten. Ze mailt terug: ,,Het moet een  transithaven voor ontheemde joden op weg naar het beloofde land geweest zijn, maar veel weet ik er niet van. Misschien was er alleen een droom: Odessa was voor de oorlog een joodse vrijplaats. Misschien ook voor ander uitschot…zigeuners, islamieten.”   
Grappig, ik hoorde vandaag nog een keer vanuit Amsterdam Odessa beschrijven als ‘een droomstad’, door onze Russische vriendin J. die we belden om te vragen wat je hier voor mensen mee moet nemen als je te eten bent uitgenodigd (antwoord: wodka is altijd goed, dames stellen ook chocolade of champagne op prijs).

Lees verder »

De opdracht die we ons voor vandaag hadden gesteld was: bivak maken in Odessa. Het is gelukt, maar het was inderdaad niet eenvoudig. Net als in Tirana en Sofia had een bewaakte parkeerplaats onze voorkeur, desnoods bij een hotel (dan nemen we de kamer wel op de koop toe). En zoals we in de hoofdsteden van Albanië en Bulgarije respectievelijk een voormalige politiek gevangene en een gepensioneerde broedmachine-ingenieur als parkeerwachter troffen, zo kwamen we in Odessa terecht bij Anatoly, scheepsarts in ruste.

Van hun pensioen kunnen hoog opgeleide burgers van achter het voormalige ijzeren gordijn niet meer leven, dus moeten ze bijverdienen met nederige baantjes. Anatoly’s kantoortje is gesierd met een hamer en sikkel. Toen we hem er naar vroegen, zuchtte hij: ,,We here all like Soviet Union very much!”, en dat begrijpen we. Lees verder »

In Turkije, Bulgarije en Roemenië waren we niet aan de Zwarte Zee toegekomen: te ver uit de route en te toeristisch. Maar in Oekraïne komt het er dan echt van: het natuurlijke eindpunt van Europa. We staan zelfs sinds gisteravond praktisch aan zee, dat wil zeggen aan de baai waar de rivier de Dnjestr in uitmondt en die door een zandwal van de echte zee is gescheiden.

Een praktisch leeg parkeerterrein wordt beschut – en dat heeft zin, want het is gisteren begonnen te stormen en regenen – door een gigantisch byzantijns fort. Eeuwenlang heeft de vesting (en de ernaast gelegen stad) Akkerman geheten, een Turkse naam. Daarna, tussen 1918 en 1940, luisterden beide naar de Roemeense benaming Citeate Alba, na 1945 veranderde het in het Russische Bjelgorod Dnjestrovski, en nu is de officiële Oekraïense benaming Bilhorod Dnistrovskyj. Al die namen betekenen hetzelfde: de Witte Stad (aan de Dnjestr).

Lees verder »