Van alle denkbare locaties waar we met de kerstdagen terecht zouden kunnen komen was de Republika Srpska niet de meest voor de hand liggende. Toch liep het zo. In de Servische zone van Bosnië-Herzegovina, om precies te zijn het stadje Trebinje, is het op de ochtend van 25 december ‘business as usual’: een klein marktje, winkels en koffiehuizen open en de gemeentediensten rukken uit om de kerstverlichting op te hangen: in orthodoxe streken heeft men nog twee weken de tijd, want pas op 6 en 7 januari viert men daar de geboorte van Christus.

De tocht van Mostar naar het zuidoosten verloopt verrassend. Aan het einde van de Kroatische zone lijkt de wereld op te houden: nauwelijks wegwijzers naar de volgende stad, een dor en verlaten landschap. Overal staan bordjes die waarschuwen voor landmijnen. Omdat hier verder voor niemand wat te halen valt, zullen die daar dus wel voor eeuwig blijven liggen. Het berglandschap is veroordeeld tot een toekomst als natuurgebied, voor niet te zware fauna, want die zal zichzelf opblazen.

We kruipen in de laagste versnelling omhoog, hellingen van veertien procent. Op de top staat niet eens een bordje van de Republika Srpska, wel van de landen die hier gedoneerd hebben. Af en toe zie je een Spaanse jeep van de OVSE (Organisatie voor Vrijheid en Samenwerking in Europa), en ook de door de zon roodgekleurde kale bergen doen denken aan de Pyreneeën. Soms is er een schaapskudde of wat hooimijten. Bij een benzinestation glimlacht de pompbediende breeduit. De mensen lijken hartelijker dan in de rest van voormalig Joegoslavië, misschien wel dan in enig ander van de landen die we aandeden ook. Er is veel nieuwbouw. Wedijverden in Mostar nieuwe minaretten en kerktorens met elkaar wie het hoogst kan bouwen, op de berg boven Trebinje werd in 2000 een gloednieuw orthodox kathedraaltje gebouwd. Het lijkt wel zo uit een bouwdoos te komen.

‘s Avonds gaan we stappen en ook hier wordt voor het eerst enthousiast gereageerd op onze aanwezigheid. Maar dat is het verhaal van Janine, die het van hier af beter zelf kan vertellen.

JP: Dus neem ik het over. Nadat we alle bars en café’s van Trebinje hadden binnengegluurd, waarvan er als overal veel te veel zijn voor de geringe klandizie, viel de keuze op het meest populaire ‘Grand Cafe’. Wij zijn niet de enigen die van mensenkijken houden en beginnen soms op te vallen als buitenlands. Laat maar staren, dacht ik, en nam uitgebreid de tijd om de barinhoud te inventariseren, op zoek tussen alle import naar iets locaals. Een grapjas tikte me stiekem op de schouder en sloop snel terug naar zijn groep kornuiten, zware kerels die je in Nederland in Hells Angels vest of Lonsdale kleding tegen zou kunnen komen. Was dit speels of agressief gedrag? Ik besloot m’n olijke gezicht op te zetten en hetzelfde geintje terug te doen, tot verbazing van dit gezelschap en families die in het café rondom toekeken. Er is weinig nodig voor vermaak in sommige kontreien, ik draag graag een steentje bij.

Ineens wisten ze geen raad met de situatie. Maar de aanstichter kwam me toch sportief achterna en ik stak m’n hand maar glimlachend uit. Waar ik vandaan kwam, wilde hij weten. Een beetje brutaal en op de gok vroeg ik hem hetzelfde en dat was het begin van een lang gesprek met ontzettend veel Montenegrijns NIK bier, waardoor de foto’s wat ongeconcentreerd genomen zijn. Mitra komt uit Mostar en werd er verjaagd omdat hij orthodox is. Wat gebeurd is is gebeurd, zegt hij er toonloos en schouderophalend over. Een overlevingshouding die we wel meer tegenkomen onderweg wanneer onherroepelijk het eerste waar mensen over beginnen de oorlog is. Van Europa moet hij niets weten, hij en de zijnen willen met rust gelaten worden. Zij hebben overal tijd voor en wensen te blijven leven met een tempo van 2 kilometer per uur. Geld kan ze niets schelen. Wil ik alsjeblieft wat met hem en zijn maten drinken, dan zal hij me het Servische levensgevoel proberen uit te leggen. Er gebeurt heus niets, het is niet eng, voegt hij eraan toe, een kennelijke reputatie verradend.

Hans, die zich afzijdig hield, moet er ook bij komen en wordt door een van de mannen gierend met een ‘high five’begroet: weet je, die haardracht van jou is echt fantastisch man, je lijkt zo net Karadzic! Geweldig, jij zit hier helemaal goed, jij kunt hier blijven. Mitra haast zich mij zachtjes in het Engels te zeggen dat hij het niet met zijn vriend eens is. Mensen als Karadzic gaan te ver, die zijn gek, net als Hitler. Hij rammelt natuurlijk ook een moslim in elkaar als hij zich onder druk gezet voelt, maar doden? Nee dat gaat te ver. Helaas kiezen de mensen gekken op machtposities. Twee jongere en niet in het zwart geklede jongens blijken vloeiend Duits te spreken en komen uit Düsseldorf. Hun ouders zijn oorspronkelijk van hier en hebben er nu een vakantiehuis. Zij dwepen nog meer met het Servische levensgevoel en vertellen vol trots dat Mitra ook wel bekend staat als DJ Shish die hele volle zalen trekt met zijn keuze van, daar heb je het weer: Narodna muziek. We krijgen behalve Ceca nog een lijstje voorkeursartiesten op dat gebied die als “niet zo extreem” te boek staan. Bij gelegenheid gaan we dat beluisteren en vertaald zien te krijgen. Mitra zucht mismoedig dat die volle zalen hem toch niet echt bevredigen. Hij mist een passie in het leven. Vroeger in Mostar speelde hij drums. Dat is nu onmogelijk. Er is niemand meer om mee samen te spelen. Ik besluit hem bij thuiskomst een solo-cd van Han Bennink te zullen sturen.

Wij proberen nog discreet een deel van de rekening te betalen maar worden door de Dusseldorfers betrapt. De mensen hier hebben inderdaad geen cent, er is echte armoe en maandag is hun geld voor de hele week op maar we mogen hun eer niet beledigen. Ze hebben er zo toch een mooie ervaring voor, dat is het Servische levensgevoel. De Karadzic-fan drukt ons ieder een tussentijds gekocht orthodox kruisje in de hand voor onderweg, het zal ons over moeilijke momenten heen helpen tillen.

Serven hebben ‘in de media’ nogal eens een slechte reputatie, maar in onze reiservaring blijken het de vrolijkste, meest open, toegankelijke en communicatieve mensen. Een marktkoopman steekt zelfs begroetend zijn hand op omdat ik een foto neem. Een lezer vroeg eens naar aanleiding van sommige videovignetten hoe het toch kwam dat mensen niet op de camera leken te reageren, wat mijn truc was. Die is er eigenlijk niet. Je moet altijd maar afwachten hoe mensen wensen te reageren. Ik speel mijn rol en zij antwoorden zoals zij willen. Negeren, ‘hallo’ roepen, buitenbeeld blijven, gedrag veranderen. Van alles kan voorkomen wanneer je het vergrootglas op hen richt en mensen daardoor zelfbewuster worden.

Dit verhaal is geplaatst op dinsdag 26 december 2006 om 01:45 uur.