Geen één er meer bij. Dat is de consequentie van het Zwitserse referendum over een minaretverbod. Als een boemerang slaat de stem des volks nu op de Zwitsers terug: hun eigen heilige huisje, het referendumstelsel, ligt onder vuur.

De Zwitserse minister van Justitie Eveline Widmer Schlumpf wil nu dat er “beperkingen” komen aan zaken waarover het volk kan beslissen, zo bericht Het Parool op basis van Zwitserse media. Tegen iedere buitenlandse journalist die het maar horen wil laat ze weten de uitslag te respecteren, maar het er niet mee eens te zijn.

Ivoren toren

De internationale ophef is groot. Overwegend negatief, maar ook positief. De Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken Roberto Maroni overweegt ook een referendum over minaretten te organiseren. In Nederland konden de Zwitsers op steun van de PVV en sympathie van de SGP rekenen. Een meerderheid van de Tweede Kamer heeft echter dinsdag een motie die pleit voor terughoudendheid bij de bouw van grote moskeeën en minaretten verworpen.

Dat minister Ter Horst (Binnenlandse Zaken, PvdA) geen warm pleitbezorger is van referenda was bekend, maar de Zwitserse toestanden verleidden haar om haar standpunt nog eens te benadrukken. “Er is een verschil tussen wat het volk wil en wat de regering wil”, zei ze gisteren op een bijeenkomst in Brussel.

In de blogwereld leidt dit weer tot felle reacties. “U neemt daar als regent in uw ivoren toren beslissingen die tegen de wil van het volk worden genomen”, schrijft het rechts-conservatieve weblog De Dagelijkse Standaard. “Ik kan niet wachten op nieuwe verkiezingen en uw verbijstering aanschouwen wanneer de uitslagen binnen komen.” Het linkse weblog Sargasso neemt het voor Ter Horst op: “Het is duidelijk dat het volk geen benul heeft van de wet en graag terugkeert naar ouderwetse achterlijkheid. Bij deze referenda blijkt de angst voor verandering groter te zijn dan het respect voor het gelijkheidsbeginsel.”

Meute

Dat geluid klonk woensdag ook in de brievenrubriek van dagblad Trouw. Onder de kop ‘Referenda? Nee!’ schreef Arjen van der Heide uit Amsterdam: “De afwijzing van het Zwitserse volk van het bouwen van nieuwe minaretten is een mooi pleidooi om nooit het bindende referendum in Nederland in te voeren.” Van de kiesgerechtigde burger heeft hij geen hoge pet op. “In hoeverre is de grote meute van het volk geschikt te stemmen op dit soort onderwerpen?”

Het referendum behoort van oudsher tot de kroonjuwelen van D66. Die partij houdt zich nu stil. Het zijn de rechtse partijen, zoals de PVV, het Italiaanse Lega Nord en het Vlaams Belang die het referendum nu als gewild instrument omarmen.

Niet eens

Of minister Widmer Schlumpf het referendumstelsel kan inperken is nog maar de vraag. De Zwitserse burgers zijn baas over hun eigen democratie, schreven Jos Verhulst en Arjen Nijeboer in hun boek Directe democratie (Democracy International, 2007). “Omdat alle referendumrechten, inclusief de handtekeningendrempels, de afwezigheid van opkomstdrempels en de uitzonderingen in de Grondwet staan, en de Grondwet alleen door een referendum gewijzigd kan worden.” Negen op de tien Zwitsers is volgens de auteurs – die zich baseren op peilingen – tegen aantasting van de directe democratie, een systeem dat wortels heeft in de negentiende eeuw.

Daarbij, Zwitserland – achtste op de democratieranglijst van The Economist – heeft wel voor hetere vuren gestaan. Op 26 november 1989 vond een referendum plaats over de totale afschaffing van het Zwitserse leger. 35,6 procent stemde voor. “Een schokgolf ging door het land, schrijven Verhulst en Nijeboer. “Er kwamen snel verscheidene maatregelen om de publiek geworden weerstand tegen het leger te verzachten, zoals bijvoorbeeld de invoering van de vervangende dienstplicht.” Nu is het echter menens – de Zwitserse regering kan het besluit van het volk niet terugdraaien. En daarom moet ze nu de boer op met de boodschap: ‘Wij zijn het niet eens met onze kiezers.’

Omgaan met volkswil

Voorlopig staat het referendumportaal van de Zwitserse overheid nog fier overheid. Op de overheidssite Admin.ch is te zien welke referenda over parlementaire besluiten of burgerinitiatieven er in de lucht hangen. Voor een volksinitiatief – een voorstel waar het parlement nog niet over besloten heeft – moeten eerst 100.000 handtekeningen verzameld worden. De Zwitserse Schweizerische Volkspartei (SVP) haalde 113.000 handtekeningen op voordat het minaretverbod in stemming werd gebracht.

Kan het minaretverbod teruggedraaid worden? Dat is niet eenvoudig, zei de Fransman Jean-Paul Costa, voorzitter van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Trouw. “Het zou de eerste keer worden dat de uitslag van een referendum in het geding is. Hoe we moeten omgaan met de stem van het volk, is niet helemaal duidelijk.”

“Het is lang niet zo erg als het lijkt”, schreven de initiatiefnemers van Internetrechter.nl nadat het openbaar ministerie (OM) kritiek had geuit op hun website. Een blik op de site geeft aan dat nuance de boventoon voert in de door burgers gewezen ‘vonnissen’.

“Deze website legt een actuele rechtszaak voor aan belangstellenden. Zij kunnen zich verdiepen in de materie en een opvatting geven vóór het vonnis van de rechtbank. Wie het dichtst bij dat uiteindelijke vonnis komt, krijgt een cadeaubon. Een prijsje.”

Die prijs is nu precies waar het OM over valt. “Burgers mogen ons inziens geen geld verdienen aan het leed van anderen die bij zo’n rechtszaak betrokken zijn. Dat is verwerpelijk”, aldus een woordvoerder van het OM donderdag 19 november in De Telegraaf.

Op Radio1 gaf Timmers aan dat die prijsvraag juist een belangrijk spelelement is. Mensen moeten niet zomaar wat roepen, maar moeite doen om te voorspellen wat het vonnis van de rechter zal zijn. Het gaat dus niet om hun mening, maar om het toepassen van het recht. En belangrijker: verdiepen in het dossier én dus de omstandigheden waarin de verdachte tot zijn daad kwam. Een voorbeeld van een ‘burgervonnis’ is die van deelnemer ‘Ragnarock’ in een zaak waarin een moeder verdacht wordt van moord op haar pasgeboren baby’s.

“Mevrouw zal wegens psychische druk een strafvermindering krijgen, waarbij sociale zorg een grotere rol voor haar zal moeten spelen.”

De beheerders van de site beloven zo compleet mogelijk verslag te doen van het verhoor van de verdachte door de rechter en de formulering van de eis van de officier van justitie. Juist daar zou medewerking van rechtbank en OM handig zijn.

Wat vindt u van het initiatief Internetrechter.nl? Een zinvolle methode om rechtsspraak dichter bij de burger te brengen? Of een onethische concept dat echte drama’s tot amusement maakt? Kunt u argumenten aandragen waarom het OM hier wel of niet aan zou moeten meewerken?

Staatssecretaris Jack de vries heeft Esmeralda Carelse, één van zijn volgers op Twitter, uitgenodigd voor een kop koffie op het ministerie van Defensie. Deze eer viel haar te beurt omdat ze de vierduizendste follower is.

De bewindsman kondigde de prijs gisteravond aan en dat sorteerde volgens hem in een grappig effect. “Mensen melden zich af, om opnieuw aan te melden zodat ze de 4000e zijn.”

Vanochtend was Esmeralda uit Heerhugowaard dus nummer 4000. In haar bio omschrijft ze zichzelf als een “super hotte chick“. De CDA’er wacht nog wel op een bevestiging. “Stuur even een direct message voor de afspraak”, zo luidt zijn tweet.

Hij was de eerste en één van de actiefste bewindspersonen op microblog Twitter. En daarom is minister Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) gisteren genomineerd voor de eParticipatie Award 2009.

De prijs is een initiatief van het ICTU-programma Burgerlink om beleidsbeïnvloeding via internet te stimuleren.

Toch moet de minister oppassen. Zijn laatste tweet dateert op het moment van schrijven al van 18 uur geleden. Dat terwijl PvdA-Kamerlid Mei Li Vos tweet alsof haar zetel ervan af hangt. Vanochtend twitterde ze om 10.18 uur. En om 10.19, 10.20, 10.21, 10.21:30, 10.22 en 10.26 uur. “MP komt volgende week debatteren over AOW. Hij wilde of kon niet gisteren. Toen had iedereen ineens een avond vrij!”, zo luidde haar tweet van 10.47.

Naast Verhagen is ook de website Zonburgemeesterwilalmelo.nl genomineerd in de categorie ‘Overheid’. Via deze weg raadpleegde de gemeenteraad haar inwoners om een profielschets voor de nieuwe burgemeester op te stellen. De meest gewenste eigenschappen: “Kan goed luisteren en is voor iedereen toegankelijk.”

Inwoners die hun burgemeesters niet voor het uitzoeken hebben, kunnen terecht op Verbeterdebuurt.nl. Dit genomineerde, particuliere initiatief stimuleert burgers hun ideeën en klachten te delen met buurtgenoten. Heel simpel, door een lampje (idee) of punaise (klacht) op de stads- of dorpskaart te plaatsen. “Ik wil tafeltennissen, en ik weet nog veel meer mensen die ook willen tafeltennissen. Het pleintje hier is daar uiterst geschikt voor!”, schrijft de Amsterdamse Teun Huijg. Even later corrigeert hij zichzelf. “Dit onderwerp moet weg, omdat daar al een tafeltennistafel staat. Sorry.”

De website is geen wondermiddel, zo waarschuwt de welkomstboodschap. “Maar alle meldingen worden wel degelijk naar de gemeente doorgestuurd!”

In de categorie ‘Samenleving’ valt ook Eerlijkebankwijzer.nl op. Een initiatief van Oxfam Novib, Amnesty International, Milieudefensie en FNV Mondiaal. De naam zegt het al: op deze site kunnen burgers banken met elkaar vergelijken. Op onderwerpen als klimaat, natuur, mensenrechten, wapens, corruptie en betrouwbaarheid.

Andere genomineerden zijn breda-morgen.nl, watstemtmijnraad.nl, deamstelverandert.nl, droombeek.nl, dev.hetnieuwestemmen.nl en ocosterren.nl. De winnaars van deze wedstrijd worden op 3 december, geheel in stijl, bekend gemaakt op de Twitter van @Burgerlink. In real life zal staatssecretaris Bijleveld – Schouten een tastbare prijs uitreiken.

Toch is er reden tot zorg, zo blijkt uit onderzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken (BZK). Intimidatie, bedreigingen of fysiek geweld: 69 procent van de burgemeesters en wethouders en 49 procent van de raadsleden zou daar in 2008 mee geconfronteerd zijn.

Wildwestsituatie

Minister Ter Horst lichtte de cijfers toe op het jaarcongres van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (NGB) in Wassenaar. “Een recent voorbeeld is de wildwestsituatie in Weert”, zei ze. In september waren daar wethouders het doelwit. Een auto werd in brand gestoken, ruiten sneuvelden en er zou zelfs op een huis van een wethouder geschoten zijn.

Ook Bergen op Zoom kan meepraten. Toen de gemeente in maart een sluitingsbevel op een coffeeshop plakte, kalkte iemand daar “Dood aan Han Polman” (de naam van de burgemeester) overheen. En zo zijn er nog wel meer voorbeelden.

Vertrouwenslijn

Naar aanleiding van deze voorvallen is er een vertrouwenslijn opgetuigd voor raadsleden, wethouders en burgemeesters. Want het openbaar maken van bedreigingen kan ongewenste consequenties hebben, zo schrijft de NGB. “Wat als die fel begeerde aanleg van een bedrijvenpark niet doorgaat omdat de investeerders afhaken vanwege negatieve publiciteit? Kortom, wat als door de bedreigingen het risico wordt vergroot dat beslissingen van een bestuurder worden beïnvloed?”

Zwaardere strafeis

De afgelopen jaren ging de aandacht van de overheid vooral uit naar agressie richting uitvoerders. In de campagne ‘Vindt u dit normaal?!‘ vertelt BZK dat een verkeersregelaar per maand gemiddeld 25 keer wordt uitgescholden, 8 keer uitgedaagd en 1 keer bedreigd. Het Openbaar Ministerie kwam zelfs met zwaardere strafeisen voor geweld tegen mensen met een publieke taak.

Maakt het verschil als de ambtenaren een politieke functie hebben? Ja, zo blijkt uit een aantal strafmotiveringen van het Openbaar Ministerie. In februari 2007 motiveerde het OM de strafeis tegen een bedreiger als volgt.

“Het gedrag van verdachte is dan ook maatschappelijk volstrekt onaanvaardbaar, nu leden van het college van B&W hun taak moeten kunnen uitoefenen zonder aan bedreigingen te worden blootgesteld. Bovendien brengt het karakter van de bewezenverklaarde feiten het risico met zich dat derden worden geïnspireerd tot geweldpleging jegens lokale bestuurders en dat gevoelens van onrust en onveiligheid in de samenleving worden versterkt.”

Hoe politiek gemotiveerd bedreigingen kunnen zijn, bleek ook na de brandstichting in een anti-kraakpand dat de gemeente Den Bosch in gebruik wilde nemen voor de opvang van dakloze verslaafden. “Als de overheid nou eens één keer zou luisteren, dan was dit nooit gebeurd”, schrijft bewoner Mick op de website van Omroep Brabant. “In een democratie is dit niet de manier om je gelijk te halen”, reageerde burgemeester Rombouts in het NOS Journaal.

Het debat is nu nog gaande. Graag uw commentaar. Voor nu alvast een korte samenvatting. De pijlen zijn vooral gericht op de hooligans. “Zieke geesten”, aldus het CDA. Maar ook burgemeester Aboutaleb, die op dit moment nog een reactie moet geven, kreeg nogal wat vragen op zijn bordje.

Waarom was hij niet woedend toen bleek dat hij niet op tijd ingelicht was? Waarom werkte het communicatiesysteem C2000 niet naar behoren? Klopt het dat beveiligingsmedewerkers hun hesjes uittrokken toen ze zich bedreigd voelden? Waar was de spoorwegpolitie, waar waren de conducteurs? En wat voor zin heeft het om alle schuld bij een ‘commandant van de regeling’ te leggen?

‘Het vertrouwen’ stond ook centraal. In de politie, in de overheid. Dat is weg, aldus het CDA. En moet teruggewonnen worden, maar hoe? De gratis toegang werd vrijwel unaniem als een van de risicofactoren genoemd. Peter van Heemst (PvdA) stelde voor dat bezoekers zich voortaan via internet moeten aanmelden. Bij aanvang krijgen ze dan drie consumptiebonnen voor vijf euro. “Dan is het ook gratis.” Registreren en legitimeren dus. Helpt dat? Schrikt dat hooligans af?

Tot nieuwe inzichten kwam het tot dusver niet. Maar een ongedwongen partijtje zit er voorlopig niet in. Hoewel, een time-out van twee jaar vindt de oppositie wel erg ver gaan.

De politiek heeft gesproken. Maar wat vindt u eigenlijk? Wat zijn uw oplossingen? Volg hier het raadsdebat, en geef hieronder uw commentaar. Doe ook verslag van opvallende uitspraken die u in de raadszaal hoort. Dank u.

Update: lees hier het verslag van NRC-redacteur Mark Hoogstad.

Toch laat de gemeente Purmerend zien dat de houding van een overheid een forse impuls kan geven aan burgerinitiatieven.

Het onderzoek is uitgevoerd door Martje van Ankeren, in opdracht van het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP). Ze heeft een enquête verstuurd naar alle raadsgriffiers van de 441 gemeenten, met onder andere de vraag hoeveel burgerinitiatieven er ingediend zijn. Een regeling die burgers de gelegenheid geeft een onderwerp op de agenda van de gemeenteraad te zetten.

Participatie-elite

‘Alleen bekenden van het stadhuis zetten onderwerpen op de agenda’, kopte verslaggever Seije Slager van dagblad Trouw vorige maand. Ze vroeg bestuurskundige Marcel Boogers van de Universiteit van Tilburg om commentaar op het IPP-onderzoek. “Het burgerinitiatief wordt vooral gebruikt door een participatie-elite. Terwijl het er juist toe had moeten leiden dat ook andere groepen toegang krijgen tot de besluitvorming.”

Toch maakt ook die ondernemende elite – die vooral bestaat uit ambtenaren, ex-wethouders en belangengroepen (in hoeverre zijn dat nog burgers te noemen?) – niet veel gebruik van het recht om een plan op de agenda van de gemeenteraad te zetten. In 63 procent van de gemeenten is er sinds 1 januari geen burgerinitiatief meer ingediend. Op landelijk niveau is het niet veel beter gesteld. Uit onderzoek van NRC Handelsblad in mei bleek dat slechts één burger de afgelopen drie jaar zijn initiatief op de agenda van de Tweede Kamer kreeg (zie www.nrc.nl/burgerinitiatief). Nou ja, burger… Het was de goed georganiseerde belangengroep Milieudefensie. De participatie-elite dus.

‘Veel succes!’

In het voorjaar van 2007 heb ik op gemeentelijk niveau zelf eens het initiatief genomen. Ik stuurde naar de gemeente een plan voor de oprichting van een niet-commercieel senioreneethuis, waar ik zelf in de keuken zou gaan staan. Een poging om eenzame ouderen uit hun isolement te halen en van een voedzame maaltijd te voorzien. Aan de gemeente vroeg of ik of ze me kon helpen bij het papierwerk. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het een test was. 432 gemeenten en 18 deelgemeenten ontvingen mijn plan. Eenderde reageerde helemaal niet, zeventien procent liet het bij een ontvangstbevestiging en de helft stuurde een antwoord waar je in de meeste gevallen ook niet veel mee kon (lees hier het onderzoeksverslag). Daar zaten vooral reacties van dit kaliber bij:

“Er zijn verschillende initiatieven ook vanuit de markt en als overheid gaan we niet regulerend optreden naar de markt toe. We wensen u veel succes met uw plannen.” (gemeente De Marne)

“Uw betrokkenheid bij de ouderen in Oldenzaal is bijzonder. Echter, daar het hier gaat om een particulier initiatief is de gemeente op dit moment niet de aangewezen instantie om hulp te bieden bij het oplossen van de problemen die u tegenkomt bij het opzetten van een senioreneethuis. Misschien is het zinvol om internet te raadplegen of er op landelijk/regionaal niveau al dergelijke ontwikkelingen zijn. Wij wensen u veel succes.” (gemeente Oldenzaal)

“Allereerst wil ik mijn bewondering uitspreken voor uw initiatief. Hoe zeer ik dit ook waardeer is het echter voor de gemeente ondoenlijk om bij alle particuliere initiatieven in een dergelijk vroeg stadium de helpende hand te bieden.” (gemeente Bunnik)

“Een heel aardig initiatief, maar nu hoe verder. Op zich kan ik u nog weinig vertellen. Mogelijk dat er via internet concrete voorbeelden zijn van soortgelijke projecten die al lopen en kunt u daar mee te weten komen.” (gemeente Rijnwoude)

Bestaand beleid

Wat moet je daar nou mee? Slechts een kwart van de gemeenten die inhoudelijk reageerden, 13 procent op een totaal van 450 gemeenten, dacht zeer actief mee, gaf een overzicht van regelingen en bestaande initiatieven, bekeek samenwerkingsverbanden en / of nodigde de burger uit. Gemeenten die goed scoorden op twee of meer van deze criteria waren Arnhem, Cranendonck, Hoogeveen, Beverwijk en het Amsterdamse stadsdeel Oud-Zuid. Een voorbeeld:

“Afgelopen woensdag hadden we een bijeenkomst met allerlei organisaties. Toen ik uw voorstel aan het Leger des Heils vertelde, kwamen zij spontaan met dat u wel hun gezellige ruimte mag gebruiken. (..) Ik zou graag willen voorstellen om een keer met elkaar te bespreken welke mogelijkheden en andere zaken nodig zijn om dit initiatief te starten en te ondersteunen.” (gemeente Beverwijk)

Zo kan het dus ook! Het komt dus van twee kanten. De burger moet initiatief nemen en de gemeente moet daarvoor open staan. En zich dus niet verschuilen achter ‘bestaand beleid’ of erger: doorverwijzen naar het verkeerde loket, zoals de Kamer van Koophandel. Gezegd moet worden dat mijn plan geen formeel burgerinitiatief was. Maar het was wel een initiatief van een burger. Slechts een paar gemeenten wezen me op de regeling ‘Burgerinitiatief’.

In Purmerend lukt het wel

Gelukkig zijn ook in het onderzoek van het IPP bakens van burgerschap aan het licht gekomen. De gemeente Purmerend ontving dit jaar al 40 (!) burgerinitiatieven, waaronder een ‘feministenbuurt’: straten kregen de naam van beroemde voorvechters van vrouwenrechten. Raadsgriffier Jelly Kamminga legde in Trouw uit waarom het in haar gemeente wel lukt.

“Een burgerinitiatief is hier bijna heilig, dat krijgt voorrang op de agenda. Daarnaast realiseren wij ons dat je niet van burgers kunt verwachten dat ze precies op de hoogte zijn van hoe de bevoegdheden binnen de gemeente liggen. Soms dienen mensen een burgerinitiatief in dat eigenlijk meer een klacht is. Dan zorgen we dat dat bij de juiste persoon terecht komt. En soms wordt er bij de gemeenteraad iets ingediend waar normaal niet de raad, maar het college over zou beslissen. Ook dan zorgen we dat zoiets niet botweg afgewezen wordt omdat het niet aan de voorwaarden voldoet, maar serieus besproken wordt.”

In een jaar tijd is daar blijkbaar veel veranderd. Want op mijn plan voor het senioreneethuis kwam destijds geen enkele reactie van deze gemeente. Er is dus nog hoop. Maar dat vraagt inzet van zowel ambtenaren als burgers.

Wat zijn uw ervaringen met plannen indienen bij de gemeente? (gelieve te reageren met voor- en achternaam)

Hij heeft gestudeerd op de commerciële mechanismen die maken dat grote bedrijven ons klote behandelen. Als kloteklant dus. Maar is er ook zoiets als een kloteburger?

Die vraag legde Van Bel op mijn bordje. En of ik er maar meteen een hoofdstuk voor zijn boek over wilde schrijven. Aan de titel ‘Kloteburger’ pinde hij mij vast, dus daar neem ik geen verantwoordelijkheid voor. Hij vraagt, ik draai. Zo gaan die dingen in marketingland.

Maar toch, het plaatje van ‘de lastige burger’ heb ik al grijsgedraaid. “Door burgers structureel als klant te benaderen”, zo schreef ik in een opiniestuk vorig jaar, “wekken ambtenaren de indruk dat burgers zich ook als klant kunnen gedragen.” Die parallel stopt echter abrupt zodra de ware aard van de overheid en haar dienaren duidelijk wordt: het behartigen van het collectieve belang.

Daarom stelde ik mijzelf de vraag: wat als een commerciële dienstverlener zich als ambtenaar gaat gedragen? Daar heb ik, anders dan bij ‘de lastige burger’, geen onderzoek naar gedaan. De Palestijnse film Laila’s Birthday (2009) van Rashid Mashawari bracht uitkomst. Daarin ontmoeten we een taxichauffeur die in het instrueren van klanten doorslaat. In de navolgende alinea’s daarom een bespreking van die film, die de inleiding vormt van het hoofdstuk ‘Kloteburgers’ in Van Bels boek.

Lotsverbondenheid

Van alle leveranciers zitten taxichauffeurs misschien wel het dichts op hun klanten. Eigenlijk zijn het sociale dienstverleners. Hun taak beperkt zich niet tot het inladen van koffers en het afzetten van de klant bij de deur. Van een taxichauffeur wordt ook verwacht dat hij het gesprek gaande houdt dat zijn klant is begonnen. Over het weer, het werk en privébeslommeringen. Soms moet hij luisteren naar het gebral van een aangeschoten student, of erger, geïnteresseerd luisteren naar iemand die kakelt over de verjaardag van tante Truus uit Appelscha.

De lotsverbondenheid tussen passagier en chauffeur schept echter ook verplichtingen voor de klant. Zomaar een portier openrukken en zonder te groeten gaan zitten is not done, evenals het tot op de cent gepast afrekenen. Tussen het noemen van de bestemming en het afrekenen zijn chauffeur en passagier bovenal mens. Dat maakt het beroep van taxichauffeur zo complex: hij heeft zijn mensen namelijk niet voor het uitzoeken. De hele samenleving stapt bij hem naar binnen. Als mens moet hij dus stevig in zijn schoenen staan en hij moet zich tegelijkertijd conformeren aan het karakter van zijn klanten. De zakenman vousvoyeert hij en de schooljongen instrueert hij de kauwgom in een papiertje te wikkelen voordat-ie het in de asbak stopt.

Mister Law

In Laila’s Birthday (2009) behandelt taxichauffeur Abu Laila iedere klant als potentieel ongehoorzame schooljongen. Anders gezegd, hij ergert zich aan de samenleving die hij in zijn auto ontmoet. Of specifieker: aan de klant die zomaar in de taxi stapt terwijl Abu Laila net eventjes een verjaardagscadeau voor zijn dochter aan het uitzoeken is. Hij ziet dat de gemeenschap door de bezetting van de Westelijke Jordaanoever meer met de vijand bezig is dan met elkaar. Maar Abu Laila vreest niet de Israëliërs. Het is de erosie van het burgerschap dat hem zorgen baart.

Laila’s klanten zijn slechts cynisch, zo verbitterd door het onrecht dat ze zelfs lak hebben aan hun eigen plichten. Waarom een gordel dragen als er op ieder moment een raket in kan slaan? Maar Laila is onvermurwbaar. “De wet bepaalt dat de passagier naast de chauffeur een gordel moet dragen”, legt hij uit. De klant steekt de gek met hem en doet niet wat hem opgedragen wordt. “Good morning, Mister Law!”, schampert hij.

Abu Laila is in Ramallah de enige chauffeur die passagiers weigert. In zijn auto wordt niet gerookt, mogen geen wapens gedragen worden en wordt niet naar gevaarlijke checkpoints gereden. Ook weigert hij een verliefd puberstel dat bestemmingsloos wil cruisen. Als taxichauffeur loopt Laila zo heel wat klanten mis. Tot overmaat van ramp wordt hij ook nog met loeiende sirene aan de kant gezet door een motoragent die zijn vak niet verstaat. De ‘ordehandhaver’ wil in de avonduren wat bijklussen en doet een bod op Laila’s taxi. Het gezicht van Laila spreekt boekdelen: zelfs de overheid, die hij altijd heeft gediend, bezoedelt het gezag.

De laatste burger

Abu Laila is er kapot van. In zijn binnenspiegel ziet hij het cement dat burgers bijeenhoudt – het vertrouwen in de rechtsstaat – oplossen als munten in salpeterzuur. Geen wonder dat hij als ‘laatste burger’ aan het eind van de film compleet overstuur raakt. Bij een benzinestation beent hij naar een politiebusje, grijpt de megafoon en gaat tekeer tegen iedereen die zich in de publieke ruimte misdraagt. “Hé jij daar, rijd eens door! En jij, berg dat wapen op! Jongelui, de weg is geen trottoir!”

Inderdaad, deze taxichauffeur is meer bezig met mensen opvoeden dan met geld verdienen. Niet vreemd, want Abu Laila is voormalig rechter die door de chaos in zijn land geen gepast werk kan krijgen. Hij dient niet zijn private belang – de omzet – maar het publieke belang van de gemeenschap die zich niet als zodanig meer wenst te gedragen. Abu Laila behandelt zijn klanten met respect, maar is allesbehalve klantvriendelijk. Als taxichauffeur is hij mislukt. Abu Laila is de rijdende rechter zonder gezag.

Onbeantwoorde klantvraag

Abu Laila hoort niet in die taxi. Totaal ongeschikt. Hij veronachtzaamt het doel van zijn eenmanszaak: zoveel mogelijk geld verdienen door klanten zo gerieflijk mogelijk van A naar B te brengen. Als klanten geen gordel willen dragen – en dat is eerder regel dan uitzondering in de Palestijnse maatschappij – dan heeft hij zich daarbij neer te leggen. Ook als de wet, die in deze omstandigheden niet ter zake doet, anders gebiedt.

In de vrije taximarkt gedraagt hij zich niet competitief door de klantvraag keer op keer onbeantwoord te laten. Abu Laila gaat veel te ver in zijn huisregels. Regels die bedrijven gewoonlijk tot een minimum beperken omdat ze geen sturende, maar dienstverlenende organisaties zijn. Abu Laila bestuurt niet zijn taxi, maar zijn passagiers. Dat breekt hem op.

Recht zit niet in portemonnee

Afijn, tot zover. In de volgende pagina’s mocht ik nog uitweiden over het lot van een Franse caissière (die 250 keer per dag ‘TotZiensPrettigeDagNog’ moet zeggen) om daarna tot de kern van de zaak te komen: de discrepantie tussen de vragende burger en het bedrijfsmatige bestuur.

Het is verwonderlijk dat Van Bel mijn opinie, dat de overheid zeer terughoudend moet zijn met klantdenken, onderschrijft. Marketingadviseurs heb ik toch altijd gezien als lieden die mensen als wandelende bankbiljetten beschouwen. En, alsof dat nog niet erg genoeg is, bedrijven adviseren hoe je klanten gevangen kunt nemen in jarenlange wurgcontracten.

Maar daar ageert hij juist tegen. Ik prijs me dus gelukkig dat Van Bel nu ook de klantfantasie bij de overheid aan de kaak stelt. “Wie als klant meer betaalt, krijgt ook meer”, geeft Van Bel toe. “Toch is deze economische wet uit den boze bij de overheid. Waarom zou ik eerder op een betere operatietafel liggen als ik meer betaal?”

Daaromheen kunnen we natuurlijk een hele discussie bouwen over het bestaansrecht van privéklinieken, maar de boodschap is duidelijk: het recht van de burger zit niet in zijn portemonnee, maar staat in de grondwet. Een gegeven dat evenwel een verantwoordelijkheid bij de burger legt: aanvaarden dat je in een democratische rechtsstaat niet altijd je zin kan krijgen. Daarom is het zo schadelijk als overheden de verwachting wekken dat burgers als klant bediend zullen worden. Een overheid die kwaliteit wil bieden, ten faveure van de publieke zaak, moet zich dus niet vastklampen aan klantvriendelijkheid maar aan rechtvaardigheid. Zonder aanzien des persoons. Ongezellig misschien, maar het is de enige manier om kloteburgers op afstand te houden.

NB: Alleen reacties o.v.v. voor- en achternaam worden geplaatst.

De nieuwste film van Quentin Tarantino, die op 27 augustus in Nederland in première ging, speelt zich namelijk niet in een misdaadmilieu af, waar meningsverschillen nu eenmaal met kogels beslecht worden, maar in het door Duitsland bezette Frankrijk. De Tweede Wereldoorlog dus, die geschiedschrijvers keurig in goed en kwaad hebben opgesplitst.

Collectief geheugen

Ook vandaag werd benadrukt wie goed en wie fout was. “We zijn hier om ons te herinneren”, zo sprak de Poolse premier Donald Tusk op een internationale herdenking, “wie in deze oorlog de agressor was en wie het slachtoffer”. De Duitse bondskanselier Angela Merkel trok het boetekleed aan en gaf toe dat haar land “eindeloos veel lijden heeft veroorzaakt”. Die vaststelling heet in de woorden van Tusk “een eerlijk geheugen”.

Tarantino heeft lak aan dat collectieve geheugen. Daarin staat hij overigens niet alleen. De oorlogsfilms van de afgelopen jaren hebben stuk voor stuk gebroken met het idee dat alle nazi’s slecht waren. Onder elk uniform klopt een hart, luidde de boodschap. Dat is de discrepantie tussen oorlog op politiek niveau en de individuele beleving ervan.

Individu centraal

Schindler’s List (1993) vertelt bijvoorbeeld het verhaal van de Duitse industrieel die bij zinnen komt en honderden joden uit handen van de nazi’s weet te houden. Zwartboek (2006) maakt van de SD-officier – waar verzetsstrijder Rachel Steinn een schijnrelatie mee begint – een zorgzame partner die het bloedvergieten poogt te stoppen. Valkyrie (2008) is geïnspireerd op het waargebeurde verhaal van de Duitse kolonel Claus von Stauffenberg die een aanslag op Hitler beraamt (“We have to show the world that not all of us were like him”). En Der Untergang (2004) spant de kroon: regisseur Oliver Hirschbiegel maakt van de Führer een innemende baas die ondanks zijn woedeaanvallen bovenal menselijk is. Iemand waar we om mogen lachen, getuige de immens populaire parodieën op YouTube. Het monster werd mens.

Met enige wil is ook Oorlogswinter (2008) in dit rijtje op te nemen: de zorgzame oom van de jonge hoofdrolspeler blijkt bij nader inzien geen verzetsheld maar een verrader te zijn. Dat neemt echter niet weg dat de sympathie voor deze nazi-vriend zomaar verdwijnt. Daarvoor kent de kijker hem al te lang van zijn goede kant. Vorig jaar verscheen ook Die Welle – geen oorlogsverhaal, maar een verfilmd experiment dat toont hoe gewone scholieren gegrepen kunnen worden door het fascistische gedachtegoed en hoe moeilijk het is je daar als individu aan te onttrekken.

Menselijk tekort

Stuk voor stuk films die het zwart-wit denken van de kijker vertroebelen, de muur tussen goed en kwaad slechten door het individu centraal te stellen. Soms individuen die ondanks de orde eigen keuzes durven maken en soms individuen die niet anders kunnen dan gehoorzamen aan het gezag. De regisseurs van deze films kweken begrip voor het menselijk tekort van zij die kwaad doen en slaan het vijandbeeld aan diggelen door sommige nazi’s als collaborateurs te laten schitteren. Niet iedereen die Hitler heeft gediend is een bruut. Een gegeven dat in het schuldbewuste Duitsland – en daarbuiten – niet zelden onderwerp van discussie werd. Taboes zijn dus al doorbroken of in ieder geval besproken.

Moraal bezoedelen

Is Inglourious Basterds van Quentin Tarantino daarom het logische vervolg op deze films, de overtreffende trap misschien? Onder het mom van: als we nazi’s mogen humaniseren dan moet de onschuld van de joden, de geallieerden en het verzet er ook maar aan geloven? Of spreekt Tarantino onze vergeldingsdrang aan? De behoefte om je ergste vijand een pijnlijke, langzame dood te bezorgen. Te laten sidderen van angst alvorens zijn schedel – de wreedste scène – in te slaan met een honkbalknuppel. Zijn de klootzakken van Tarantino ordinaire sadisten of wraakzuchtigen die ondertussen voor een hoger doel strijden?

Natuurlijk, in de westerse cultuur is – of was – het not done om de moraal van bevrijders en slachtoffers te bezoedelen. Maar in 1998 werd die wet in Saving Private Ryan al met voeten getreden. Duitse soldaten die zich reeds overgegeven hadden kregen zonder proces een kogel door het hoofd. Het recht vierde niet altijd zijn zege aan de betere zijde. En wat te denken van Zwartboek: een vrouw die men verdenkt van heulen met de nazi’s, wordt door Nederlanders besmeurd met uitwerpselen. Na de bevrijding, wel te verstaan. Die beschamende vertoning wordt enigszins gecorrigeerd door het ingrijpen van een hoge officier. Als wij ons als beesten gedragen zijn we geen haar beter dan de nazi’s, preekt hij.

Opjagen en verraden

Hoe dan ook, Tarantino maakt het met Inglourious Basterds wel heel bont. Tegelijkertijd hadden we niet anders kunnen verwachten. Zijn films zijn vergeven van trigger happy figuren die moorden om het moorden. De hogere moraal, voor zover die aanwezig is, moet het altijd afleggen tegen de genadeloosheid van de schurk. Verraad is het terugkerende thema dat in Reservoir Dogs (1992), True Romance (1993) en Pulp Fiction (1994) steevast eindigt in een vuurgevecht waarin vrijwel iedereen het loodje legt. Zo ook in Inglourious Basterds, getuige de shootout in een café. Om maar niet te spreken van het achteloos neerschieten van de SS-chauffeur die zich zojuist in het kielzog van zijn meerdere heeft overgegeven. Een mens is niets waard in Tarantino’s films, maar een beestje dat je op kunt jagen.

Nu heeft Tarantino toevallig de Tweede Wereldoorlog als onderwerp gekozen. In een Duitse krant beloofde hij dit trauma met respect te behandelen, maar het enige dat hij in zijn waarde heeft gelaten is het immorele karakter van zijn oeuvre. Waar andere regisseurs dichter bij de mens probeerden te komen, daar schept Tarantino de bruut; hij steekt de draak aan met alle moraliteit. Met Inglourious Basterds haalt hij een grap uit in het verkeerde gezelschap. Eén waar 64 jaar na dato hartelijk om wordt gelachen. Dat is dan wel weer verrassend.

NB: Alleen reacties onder vermelding van voor- en achternaam kunnen geplaatst worden.

De officier van justitie te Rotterdam was namelijk op zoek naar de dader van een aanranding die na zijn misdaad de metro zou hebben genomen. En ja, dan is het heel handig als je precies weet wie er allemaal de bewuste metropoortjes zijn gepasseerd. Gegevens die het Openbaar Ministerie (OM) opvroeg bij Trans Link Systems (TLS), het bedrijf dat namens openbaar vervoerbedrijven het elektronisch betaalsysteem beheert.

Grotere kaart weergeven

Hoeveel mensen zouden in of uitgestapt zijn bij die metrostations? Vijftig, honderd, tweehonderd? Wie op zijn privacy is gesteld doet er dus goed aan gewoon een anonieme kaart te nemen. Maar verdacht is dat natuurlijk wel. ‘Zo, niemand mag dus weten wie u bent en waar u heen reist? Wat voert u in uw schild?’

Pasfoto’s

Dit speurderswerk van justitie is aan het licht gekomen dankzij Brenno de Winter. De journalist maakt geregeld gebruik van de Wet openbaarheid bestuur (Wob) om overheidsdocumenten op te vragen. Dit keer ontving hij een beschikking van de rechtbank in Rotterdam, terwijl hij om iets anders gevraagd had. “Bijvangst”, aldus De Winter op zijn blog BigWobber.nl. Dat gebeurt trouwens vaker, zo bleek vandaag nog. De Utrechtse activist Kees van Oosten ontving het declaratieoverzicht van de gemeentelijk coördinator luchtkwaliteit Hans Haarsma, terwijl ook hij om iets anders vroeg. Maar dit terzijde.

Interessant aan de beschikking is dat Trans Link Systems (geheimzinnige naam trouwens voor een bedrijf dat precies weet wie waar wanneer reist) heeft geprotesteerd tegen het verzoek van het OM. Naam, adres, postcode, woonplaats: die informatie werd zonder morren overgedragen. Maar pasfoto’s, dat weigerde TLS, met een beroep op de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp). “Een foto geeft informatie over het ras en soms de levensovertuiging van iemand en kan daarom niet zomaar gevorderd kan worden”, aldus De Winter op nieuwssite Nu.nl. Het is niet verrassend dat het OM die foto’s alsnog heeft gevorderd. Waarschijnlijk om het signalement te vergelijken. Maar TLS vond dat te ver gaan en is naar de rechter gestapt met de eis het beeldmateriaal niet te gebruiken en te vernietigen.

Negen verschillende privacy policies

Het stelt gerust dat TLS niet zomaar akkoord gaat met verzoeken van justitie. Maar wat zegt het privacybeleid van dit bedrijf eigenlijk?

“U bent niet meer anoniem zodra u zich bekendmaakt aan TLS. (..) TLS verwerkt persoonsgegevens voor beheerswerkzaamheden, zoals het uitvoeren van administratieve procedures, het zorgen voor een goede werking van het ov-chipkaartsysteem en het samenstellen van anonieme managementinformatie, die niet meer tot personen te herleiden is.”

En wie hebben er nog meer toegang tot de gegevens?

“TLS kan voor de verwerking van uw persoonsgegevens gebruikmaken van de diensten van derde partijen. Deze derden mogen uw gegevens alleen verwerken als ze zich aan de instructies van TLS houden.”

Maar daarmee zijn we er nog niet. Studenten met een ov-jaarkaart of andere mensen met een abonnement moeten een ov-chipkaart namelijk koppelen aan een dienst van een ov-bedrijf. Dat zijn Arriva, Connexxion, GVB, GVU, Hermes, Novio, RET en Qbuzz. Acht bedrijven dus. En binnenkort komen daar nog bij: HTM, Syntus, Veolia en de Nederlandse Spoorwegen. In totaal twaalf bedrijven met een eigen privacybeleid.

Niet aansprakelijk

Moeten deze ov-bedrijven het beleid van gegevensbeheerder TLS onderschrijven? Dat is niet helemaal duidelijk. “Naast de algemene basisafspraken heeft iedere partij een eigen privacybeleid”, zo verklaart ov-chipkaart.nl, een site van TLS. En op haar eigen site Translink.nl wordt over die diverse privacybeloften gemeld dat TLS geen enkele verantwoordelijkheid draagt. “TLS is niet aansprakelijk voor het privacybeleid van ov-bedrijven.” Wie precies wil weten wat er met zijn reisgegevens gebeurt, zal dus een middagje vrij moeten nemen om alle sites van ov-bedrijven waar hij aan verbonden is te doorzoeken op artikelen over privacy. Althans, als het er al op staat. Want op de pagina van Connexxion over de ov-chipkaart vind ik niets over privacybeleid. Zelfs niet bij de antwoorden op ‘veelgestelde vragen’. Alhoewel, één vraag over het ontvangen van reclame bij gebruik van de kaart komt in de richting. “Nee, dit gebeurt alleen als u dit op het aanvraagformulier heeft aangegeven.” Wie die optie aanvinkt kan dus misschien ook post verwachten van winkels die op de dagelijkse route liggen. Gelukkig bestaat er wel een overkoepelend document, een gedragscode die door alle ov-bedrijven wordt onderschreven. En voor de mensen met weinig tijd is er een versie zonder kleine lettertjes.

Discrepantie tussen privacyactivist en burger

Het is overigens niet verwonderlijk dat er niets over privacy staat in de rubriek veelgestelde vragen van Connexxion. Tegenover dagblad Trouw zei een woordvoerder van NS het volgende. “Wie doen er zenuwachtig over de privacy? De Nederlanders? Nederlanders zijn daar juist helemaal niet zo angstig over, blijkt telkens weer uit onderzoek. Er is een grote discrepantie tussen de activisten op het gebied van privacy en de gewone burger.” Kortom, als het de burger niets uitmaakt, waarom zouden ov-bedrijven dan hun best doen de privacy te bewaken? Laat staan hen erover te informeren.

Verplichte gegevensverstrekking

Wat gegevensbeheer betreft hebben we dus te maken met ‘derden’ én op dit moment acht bedrijven die ook over de gegevens op reispassen kunnen beschikken. Is er nog meer? Ja. “Daarnaast kan de situatie zich voordoen dat TLS wettelijk verplicht is om persoonsgegevens te verstrekken, bijvoorbeeld aan politie of justitie.” Het verzoek van het OM kwam dus niet uit de lucht vallen.

Dus mocht er in de toekomst zich weer eens een misdrijf voordoen rondom een station op uw route (wat niet geheel uitgesloten is), kijk dan niet raar op als de politie voor uw deur staat.