Van Dis

De pas uitgekomen dvd-box Hier is…Adriaan van Dis met honderd gesprekken die Van Dis tussen 1983 en 1992 voor de VPRO-tv voerde, wekt menige herinnering bij me op. De inhoud van de interviews was ik vergeten, de manier waarop ze tot stand kwamen is me beter bijgebleven.

Een jaar of zes was ik redacteur van dit programma met mensen als Martin van Amerongen, Arend Jan Heerma van Voss, Rudie Kagie, Hubert Smeets, Geert Mak, Jan Meng, Louise Fresco en Rudie Wester. De wekelijkse redactievergadering vond plaats in het huis van producent-regisseur Ellen Jens en haar partner Wim T. Schippers. Dat wil zeggen: wij zaten pratend in de achterkamer en Schippers tv-kijkend in de voorkamer, vanwaar hij af en toe met een schreeuw intervenieerde als hij al te grote onzin opving. Urenlange redactievergaderingen leiden onvermijdelijk tot onzin.

Toch hadden wij, en Adriaan voorop, die lange sessies nodig. De wonden van de vorige uitzending moesten worden gelikt en er dienden nieuwe namen te worden bedacht – een uitputtend proces van wel-niet-en-toch-maar-wel, hoewel…
Als de namen vaststonden, volgde de verdeling onder de redacteuren. Affiniteit met een auteur stond voorop, maar soms brak (tijd)nood wet. Ik herinner me dat ik in één weekend Fay Weldon moest ‘voorbereiden’. Met reuzenstappen raasde ik door haar werk, dat ik niet kende en met elk boek vervelender begon te vinden. Zij zal er niets van gemerkt hebben, want wij waren ook meesters in het camoufleren van de lacunes in onze eruditie.

Iedere redacteur diende enkele dagen voor de uitzending een leesrapport bij Adriaan in. Hij zat dan thuis aan de Groenburgwal in een nauwelijks bedwongen wanhoop boven een tafel met stapels boeken en stukken. Alle te elfder ure verzamelde kennis moest in dat ene, toch al soms zo geplaagde hoofd geperst worden. Zijn ogen snelden door je rapportage op weg naar het enige dat in dit stadium telde: goede vragen. De sterkste viste hij er in een oogwenk uit.

Waarom werd dit programma – aanvankelijk een algemene talkshow, later een boekenprogramma – zo’n succes? Dat kwam door Adriaan zelf. Hij was en is nu eenmaal een charismatische tv-persoonlijkheid, zoals ook weer onlangs bleek in zijn knappe serie over Zuid-Afrika. Bovendien heeft hij het talent om niet alleen het beste uit zichzelf, maar ook uit anderen te halen. Sommigen in het team rond hem waren er vooral voor de mentale ondersteuning, anderen hielpen hem zakelijk. Hij luisterde naar iedereen met grote aandacht en deed er zijn voordeel mee.

Meteen na elke uitzending belde hij me op. Ik was zelden bij de opnamen aanwezig geweest, mijn indrukken waren dus onbedorven. Ik moest hem vooral eerlijk zeggen wat ik ervan vond. Tegen cynisme kon hij slecht – hij verweet dat de VPRO-leiding nogal eens – maar gefundeerde kritiek hield hem scherp.

Ruim twintig jaar later merk ik, kijkend naar een aantal interviews, tot mijn verbazing dat ik soms veel te kritisch ben geweest. Als redacteur let je vooral op de fouten. Nu ben ik een gewone kijker en geniet ik eindelijk onbevangen van wervelende interviews (Renate Rubinstein, W.F. Hermans, Ischa Meijer, Andreas Burnier en veel andere nog steeds te betreuren doden) die tezamen een onvervangbaar tijdsdocument vormen.