Helemaal toevallig zijn ze niet, de landschappen van fotograaf Gerco de Ruijter in het boekje Toevallig landschap. Het vorig jaar opgerichte Atelier Fryslân, ‘onafhankelijke werkplaats voor de ontwikkeling van ruimtelijke kwaliteit’, wilde breken met het cliché van grazende koeien en bootjes op het water, en heeft mensen opgeroepen hun meest geliefde of hun meest gehate plek in Friesland op te sturen naar zijn website. De Ruijter kreeg opdracht om dertig van die plekken te fotograferen. Een selectie daaruit is onlangs in een sympathiek boekje verschenen bij Uitgeverij Van Wijnen uit Franeker.

Het toeval zit ‘m dus niet in de keuze van de locaties, die is door de bewoners en gebruikers van het Friese landschap bepaald, maar door De Ruijters manier van fotograferen. Hij hangt zijn camera aan een vlieger en drukt op afstand af als hij vermoedt dat de camera boven de ‘juiste’ plek hangt. Het resultaat is tot op zekere hoogte altijd een verrassing.

De aard van de opdracht, zegt de fotograaf desgevraagd, heeft ertoe geleid dat hij andere beelden dan anders heeft gemaakt. Neem de achttiende-eeuwse werf van Workum (die hierbij afgebeeld staat), een van de oudste nog werkende bedrijven van Nederland. Of zijn foto van de kerk en het kerkhof van het dorpje Sandfirden- door de hoek waaruit ze gefotografeerd zijn lijkt het grote zware gebouw door de lucht te tollen, eindelijk vrijgemaakt van de aarde.

Beide zijn veel minder abstract dan de patronen die De Ruijter meestal laat zien: de daken, de schepen, alles is onmiddellijk herkenbaar. Het is een groot contrast met het patroon van een bevroren IJsselmeer waarin sneeuwrandjes zichtbaar zijn, dat op het omslag van het boek is afgedrukt – ieder sneeuwrandje anders en toch allemaal gelijk. Of met de schuimkraag van kruiend ijs die de basaltblokken op de golfbreker overspoelt.

In zekere zin wordt het platte landschap van Nederland vanuit de vlieger gezien nog platter. ,,Alsof de wereld uiteen was gelegd zoals kubisten dat in de jaren twintig pleegden te doen, opengevouwen als een plaatje op een waaier” schrijft Peter Delpeut in zijn mooie voorwoord.

Deze nieuwe letterlijkheid in het werk van Gerco de Ruijter – de werf, de kerk, de rotonde als een draaikolk vol bandensporen – maakt dat je met nog meer vervreemding dan anders naar de omgeving gaat kijken zoals hij die heeft vastgelegd. Een kerk op zijn kop, een rotonde als een perfecte cirkel vanuit de lucht bezien – je realiseert je hoezeer je kijken wordt bepaald door de relatie van al die objecten tot de horizon. Maar vanuit de lucht naar beneden gekeken ís er geen horizon. Peter Delpeut weet er feilloos de vinger op te leggen: ,,Ik weet als kijker mijn plaats, mijn beleving van de wereld begint vanaf ooghoogte. Maar in de foto’s van De Ruijter is nu juist iedere referentie naar ooghoogte verdwenen. De foto’s tillen je uit de concreetheid van de wereld op, en wat je ervoor terugkrijgt is iets geheel nieuws, een nieuwe werkelijkheid.”

Dit verhaal is geplaatst op donderdag 6 mei 2010 om 23:49 uur.