Van de Russen die onlangs in Amerika zijn aangehouden op verdenking van spionage spreekt Anna Koesjtsjenko alias Anna Chapman het meest tot de verbeelding.

Spionen mogen betrekkingen VS en Rusland niet zinloos belasten

Ze lijkt rechtstreeks uit een film van het klassieke koudeoorlogsoort te zijn gestapt. Deze 28-jarige dochter van een Russische diplomaat in Kenia, die daar vermoedelijk voor de geheime dienst werkte, is geen kind van de Moskouse elite. Ze is door grootmoeder opgevoed in Volgograd en heeft in Moskou gestudeerd aan aan de Lumumba Universiteit voor niet-blanke studenten uit de derde wereld. Ze trouwt met een Brit, trekt naar Londen, gaat daar werken bij de bank Fortis Investments en frequenteert etablissementen waar ze kan aanpappen prinsen en lords. Begin dit jaar vestigt ze zich in New York om er een makelaarscarrière te beginnen. Binnen de kortste keren zou ze in contact zijn gekomen met een bankier die kind aan huis is bij de Clintons.

Het wordt nog filmischer. Anna Koesjtsjenko en de negen anderen worden misschien geruild tegen vier Russen die in eigen land vastzitten om vermeende spionage voor de CIA. Eén van dit kwartet, de 45-jarige fysicus Igor Soetjagin, is al uit Archangelsk naar een gevangenis in Moskou vervoerd.

De ophanden zijnde spionnenruil doet ook weer denken aan de Koude Oorlog. Begin jaren zestig ruilde de Sovjet-Unie de Amerikaanse U2-piloot Gary Powers voor een spion van het Eerste Hoofddirectoraat van de KGB, zoals toen de buitenlandse inlichtingendienst SVR heette.

Soms was er politiek in het spel. Medio jaren zeventig liet Moskou de dissident Vladimir Boekovskij vrij voor de Chileense communist Luis Corvalán, die door de Chileense militaire junta werd vastgehouden.

Zoals vaak in de wereld van spionage is het mistig wat de mensen, die nu ruilobject zijn, op hun kerfstok hebben. Soetjagin heeft ontkend omdat hij louter openbare bronnen gebruikte voor zijn Westerse contacten. De aanklacht tegen Koesjtsjenko is ook nogal dun. Ze is mogelijk een illegal, een spion die niet onder diplomatieke cover upwerkt. Veel landen hebben ‘illegals’. Rusland zweert bij dit type slapende spion. De traditie gaat terug tot de Sovjetstaat, die voor 1941 amper werd erkend en dus geen diplomatieke dekmantels had.

Deze vaagheid is waarschijnlijk een van de redenen voor de ruil. De FBI loopt het risico bij een openbare strafzaak in de VS met lege handen te staan. Maar een belangrijker motief is het belang van samenwerking op de echt serieuze spionageterreinen: het inlichtingenwerk tegen terreur en proliferatie van nucleair materiaal en massavernietigingswapens. Een rel over een relatief onbeduidend spionagenetwerk zou ook de ‘reset’ van de betrekkingen tussen VS en Rusland belasten.

Maar dit ‘herstel’ betekent niet dat de spionage over en weer tot een lager niveau wordt teruggebracht. Integendeel. Het belang om industriële en/of staatsgeheimen te vergaren, wordt in de huidige multipolaire wereld eerder groter dan kleiner. Bovendien blijft het spelelement attractief. Ook dat is eeuwig. Spionage was en is spannend voor jongens.