Heeft de burger nog vertrouwen in de deskundigheid, onpartijdigheid en integriteit van de rechter en officier van justitie? Of sluimert er een crisis? PVV-leider Wilders zei deze week alvast dat de rechtbank Amsterdam die over hem zal oordelen, thuishoort „in een dictatuur”. Voor de rechters die hem wel drie maar geen vijftien getuigen toestonden, had hij „geen respect”. Zijn advocaat verklaarde „bang” te zijn voor de „zelfoverschatting” van de rechters die dit royale aanbod afsloegen.

Magistratuur moet ook zelf gezagscrisis serieus nemen

De politicus overtrad zo een norm. ‘Gezag en respect voor de rechterlijke macht’ is volgens artikel 10 van het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens een van de (weinige) toegelaten belangen waarvoor de lidstaten van de Raad van Europa de vrijheid van meningsuiting wettelijk mogen beperken. Dat belang heet stabiliteit van de rechtsstaat.

Dat procesdeelnemer Wilders teleurgesteld is, valt wel te begrijpen. Maar als politicus moet hij beseffen dat anderen hem ten voorbeeld nemen. Valt de politicus de rechter aan, dan doen anderen hem na. Schoppen tegen de rechter in één zaak doet schade aan vele rechters in vele zaken.

De stemming bij de burger is al niet erg goed. De rechterlijke macht deelt in de legitimiteitscrisis van de overheid, vooral door gerechtelijke dwalingen uit het recente verleden. En door een reeks recente snoeiharde vonnissen waarin het Openbaar Ministerie (OM) op ongeoorloofd optreden is betrapt. Het aantal vrijspraken is de laatste tijd daardoor toegenomen, evenals het aantal ‘niet ontvankelijk’-verklaringen. Kennelijk is de geloofwaardigheid van het OM in de ogen van de rechter afgenomen.

Het is daarom niet verwonderlijk dat het beeld bij de burger en de media ook is gekanteld. Ieder vonnis waarin de rechter een zaak schrapt, verdachten laat gaan, de officier achterhouden van bewijsmateriaal verwijt dan wel ongeoorloofd tappen of schending van rechtsplichten, versterkt het onbehagen.

De journalistieke aandacht die dat oplevert, is het Openbaar Ministerie duidelijk onwelkom. Tegen het weekblad Vrij Nederland werd een klacht ingediend, die overigens door de Raad voor de Journalistiek werd gehonoreerd. Strekking: uit veel rook zo snel vuur en zelfs brandstichting concluderen, is niet zorgvuldig.

Maar dat er iets smeult, staat buiten kijf. Het tv-programma Zembla las uit tientallen vonnissen dat het OM wordt geplaagd door ‘blunders’. Het OM weersprak dat met kracht op het eigen YouTube-kanaal ‘OM.TV’, maar eist wel het recht op om eventueel plichtsverzuim intern en vertrouwelijk af te handelen. Centrale boodschap: als er écht iets aan de hand is, doen we onderzoek. Maar wanneer dat is, maken we zelf uit. Ons personeelsbeleid gaat u niet aan. Geloof ons: we deugen.

Maar is dat wel een antwoord op de gezagscrisis? Beter is het om ook na te denken over andere vormen van inspectie dan de huidige, die worden uitgevoerd door Justitie en de Raad voor de Rechtspraak. Zoals in de gezondheidszorg en het onderwijs. Dat is een steviger waarborg voor de burger.