Door Ewout Lamé

Vóór de komst van de tv waren Nederlanders voor bewegend beeld van actualiteiten afhankelijk van het Polygoon Journaal. Het werd in bioscopen voor de hoofdfilm vertoond. Bloemendal kwam in 1946 bij Polygoon. Hij ontwikkelde een karakteristiek stemgeluid. „Hij zette zijn stem op”, vertelt zijn weduwe, Mieke Bloemendal-Olman (1942). „Als je hem gewoon had horen spreken, had je hem niet herkend.”

Een self-made man was het. Bloemendal werkte zich bij Polygoon op tot hoofdredacteur. Hij voelde zich journalist, maar had geen grote idealen. „Je werk moet je goed doen, dat was zijn insteek.”

Filmen was veel doen met weinig middelen. Een voetbalwedstrijd moest met twee camera’s gefilmd worden. „Als je dan een doelpunt had gemist kon hij flink uitvaren.” Cameramensen kregen van Bloemendal de opdracht: ‘Twee rollen en een geintje!’ Ze mochten maar twee filmrollen gebruiken en er moest een visueel grapje in zitten, waar Bloemendal in het commentaar naar kon verwijzen.

Mieke Bloemendal werkte zelf elf jaar bij Polygoon. „Een keer zaten we ruw materiaal over het carnaval te bekijken. Opeens liep de optocht op z’n kop door het beeld. De cameraman bleek de film per ongeluk twee keer te hebben belicht. Nog voor Philip een opmerking kon maken zei de cameraman: ‘Goed hè, Philip, nu kun jij in je commentaar zeggen: heel het Zuiden stond op zijn kop!’ Zo is het ook in het journaal terecht gekomen.”

Begin jaren zeventig leek Bloemendals carrière een wending te nemen: de NAVO vroeg hem om hoofd voorlichting te worden. „Dat had hem een enorme uitdaging geleken.” Het ging niet door omdat Denemarken voor de benoeming aan de beurt was. Voor Polygoon viel uiteindelijk in 1986 het doek.

Bloemendal bleef betrokken bij het omroepvak. „Als taal verminkt werd, kon hij fel zijn. ‘Punt! Lees een punt, jongen!’ riep hij dan naar de televisie.” Jong talent belde hij spontaan op met complimenten. Daarom stelde zijn vrouw de Philip Bloemendal Prijs voor jonge presentatoren in. Donderdag wordt de prijs uitgereikt.

Door Eppo König

Gorts marketing verraadt een minder bekende kant van zijn carrière: Gort de reclamecomponist. „Tien jaar geleden vulde ik complete sterblokken”, vertelt hij thuis in Amersfoort waar hij blootshoofd ontvangt. Randstad Uitzendburohó (componist: Rogier van Otterloo) de Nescafé-accordeon (ta ti ta ti, ta da da) en Duo Penotti, twee kleuren in een potti – allemaal deuntjes van Gort.

Beluister fragmenten: Randstad en Nescafé

Voor hij vijf jaar geleden alles verkocht om zich aan druiven te wijden, had Gort zes opnamestudio’s waaronder één in zijn toenmalige woonboerderij in Maartensdijk. „Er was een tijd dat er een verlengde Mercedes met zes Japanners knerpend het grintpad opreed voor the man die hun saké ging verkopen. Gratis tip: grijp nooit naar oriëntaalse panfluiten als je voor Japanners werkt. Het kan ze niet Westers genoeg zijn.”

Nu neemt Gort alleen nog ‘leuke’ opdrachten aan. Toyota Nederland vroeg hem vorig jaar een remake te maken van het refrein van Simply the best. Gort zag het al helemaal zitten met Tina  in de studio. „Dat kon niet. Maar mevrouw Turner kon wel thuis in Zwitserland een tape inzingen. Of we even een miljoen dollar wilden overmaken. Dat ging het budget weer net te boven.”

Aan de talloze versies van de tune van Randstad verdient Gort nu niets meer. Met Nescafé daarentegen heeft hij doorlopende afspraken. „Vier cent per keer dat het muziekje wordt gebruikt. Wereldwijd. Dat betekent dat ik op dít moment weer vier cent verdien. Toch een prettig idee.”

Herhaling, daarin schuilt de kracht van reclame, volgens Gort. „Je moet een product maken en er vervolgens zo hard op timmeren dat iedereen het hoort. Dat heb ik geleerd als drummer bij After Tea (Delftse afsplitsing van de jaren zestig-band Tee Set, red.). Ik stond bekend als de hardste drummer van Nederland.”

Soms kun je de trom ook iets te flink beroeren. Toen Gort vorig jaar in een interview tekeer ging over de nieuwe wijnlanden viel de halve wijnwereld over hem heen.  Hoe het wel moet, beschrijft Gort in zijn nieuwste boek Overleven als Gort in Frankrijk. Op de cover staat ‘wijnboerenroman’ zodat het niet tussen de „suffe kookboeken” verdwijnt. Onder een 

Door Eppo König

Nu is Van den Elzen  groot en heeft hij de stem van honderd mannen (plus Noraly Beyer). Hij is een van de imitators achter de satirische animatieserie Café de Wereld in VARA’s De wereld draait door. Een nasale Johan Cruijff, Frans B-B-Bauer of Geert Wilders – „de man met  de zachte g en de harde statements”? Van den Elzen gooit ze er zo uit, thuis op de bank in Streefkerk  achter een kop koffie  en met een Marlboro Light.Beluister fragmenten: (1), (2) en (3)

), () en ()Alleen voor Prem Radhakishin is het nog wat vroeg. „Dat is zo’n opgewonden standje.”

Andersom zijn sommige stemmen  te vlak om te imiteren. „Wim Kok, bijvoorbeeld. Of Richard Krajicek. Daar kun je niets uithalen. Ik ben wel eens gevraagd door een studio om Richard te doen. Uren bezig, maar ‘t ging niet. Later hoor je:  Robert Paul (dé BN-imitator van de jaren tachtig, red.)  kon ‘t ook al niet. Aha! Oké. Je gaat ‘t toch op jezelf betrekken.”p>

Van den Elzen is ook onder eigen stem bekend. Als voice over brengt hij de nodige rust in Joling en Gordon over de Vloer. Op Cartoon Network deed hij jarenlang de aankondigingen (‘Straks Cow and Chicken, nu Johnyyy Bravooo’). En als commentator bij de verborgen camerashow Boobytrap! vertolkte hij naar eigen zeggen „een wat recalcitrant, naar mannetje”. Om de honderden radio- en tv-reclames niet te vergeten.

De brom uit Streefkerk verkoopt. Maar er zijn grenzen.

Van den Elzen beschouwt zichzelf als „spiritueel mens”, maakt zich zorgen over de opwarming van de aarde („straks heb je Amersfoort aan Zee”). Met zijn band Grazzland heeft hij door het land getoerd, maar met een pilletje op de nacht in, dat ziet hij als „dansen op de vulkaan”.

„Ik zou niet alles doen. Me nooit verbinden aan politieke partijen, bijvoorbeeld. Of pornografische reclame doen. Dat gaat veel te ver. Bij Café de Wereld heb ik soms ook problemen met tekst. Dan zeg ik: dat zou Fransje (Bauer, red.) nooit zeggen. Daar is die jongen veel te aardig voor. Zeggen zij weer: in het café praat je anders. Ja,  ook waar. Maar goed. Je kunt niet altijd kiezen. Als bedrijfsleider van Albert Heijn moet je  ook artikelen verkopen die je niet lekker vindt.”

Door Suzanne Eijgenraam

Tot 1990 was Meng filiaalleider van de Amsterdamse boekhandel Athenaeum, daarna werkte hij een periode als presentator bij de radio.  „Schrijfster Renate Rubinstein was een vaste klant in mijn boekhandel. Ik kwam later ook bij haar thuis. Op die manier heb ik haar neef Martin ontmoet, die als uitgever net zijn eerste luisterboek op de markt had gebracht. Ik heb dat boek in de boekhandel goed verkocht.” Martin Rubinstein hoorde dat Meng graag zijn kinderen voorlas en vroeg of hij  een luisterboek wilde inspreken.

Dat eerste boek was rond 1991 De Reuzenkrokodil van Roald Dahl. „Martin kwam met een grote recorder  langs. Ik zat in een vakantiehuisje in Otterloo. In het licht van een olielamp hebben we het verhaal buiten opgenomen. Als je goed luistert,  hoor je machinegeweren. Een oefenterrein van het leger was in de buurt.”

Die opnames gebeuren anno 2006 heel wat professioneler. Mens leest voor in  een studio met een technicus. Soms wel acht uur op een dag. „Als ik lees, probeer ik het publiek voor me te zien. Ik heb zelf nog een dochter van negen jaar. Op haar probeer ik stemmetjes uit.” Voor Meng begint met inspreken, leest hij het boek wel goed door, maar hij leest niet alles hardop. „Als ik te veel oefen, vind ik het niet meer leuk. Ik improviseer liever een beetje. Intuïtief kies ik vaak de juiste stem bij het karakter.”

De Harry Potter-luisterboeken zijn een succes, maar wie nu precies de luisteraars zijn weet Meng niet. „Natuurlijk zijn dat veel kinderen. Maar het moeten ook  volwassenen zijn, die bijvoorbeeld in de auto luisteren. Ik kan me ook voorstellen dat ze een boek opzetten tijdens de afwas.”

Meng hoort in dezelfde rij als de Engelse tv-komiek Stephen Fry en de Amerikaanse acteur Jim Dale, die ook de boeken over Harry Potter inspraken. Meng heeft Dale een keer ontmoet. Hij leerde van hem dat je de stem van een personage best sterk aan kunt zetten, om daarna langzaam terug te gaan naar je eigen stem. 

Op korte termijn staat het inspreken van Boy en Solo van Roald Dahl op het programma. Behalve het inspreekwerk doet hij soms kleine interviews of leest hij kinderen voor. „Verder ben ik huisman.”

Door Eppo König

„Ach, het is mythe”, zegt oprichter Jan Verschure (55) een paar dagen en een heleboel telefoontjes later in zijn kantoortje van de ‘sociaal-artistieke’ Stichting Beleven. Het is vrijdag 24 november, toevallig de verjaardag van Loesje (1983), en haar thuisbasis aan het Roermondsplein is drie, misschien vier  minuten lopen.

„Loesje moet je meer zien als identiteit dan als persoon”, vindt Verschure. Om dezelfde reden doen de huidige medewerkers niet aan achternamen. Daarbij is Verschure al negen jaar geleden gestopt en moet zo’n stukje in de krant toch „potdomme” over het Loesje van nú gaan. Over het nieuwe internationale centrum in Berlijn bijvoorbeeld en de twintig internationale Loesje-websites. Dan wil Verschure dat verhaal van de échte Loesje best eens vertellen.

Er was eens een clubje jonge activisten (twee vrouwen, vier mannen) die de wereld mooier wilde maken met wildplakken. „Een bont groepje. Er zaten studenten van de hogeschool voor de kunsten bij, maar ook een dealer van BMW-motoren.” Het was Marcel  Dwarkasing, een  communicatiestudent uit Suriname, die dacht aan een meisjesnaam.

Verschure: „Let op. Authentiek verhaal. We begonnen met honderd namen en daar bleven een paar van over. In ieder geval Loesje en Monique, herinner  ik me. Nou, na de vergadering gingen we nog even naar Café Meijers en wie kwam daar binnen: Loesje! Iemand van de kunstacademie, helemaal het type.” En nee. Bij Loesje doen ze niet aan achternamen.

Op het kantoor is Maarten (37)  zo vriendelijk om een toeristische rondleiding geven. Uit het archief haalt hij de allereerste Loesje-poster met de tekst ‘Molly gaat Loesje komt’, een verwijzing naar het vertrek  van  de VVD’er Molly Geertsema (1918-1991), de toenmalige Commissaris van de Koningin in Gelderland die in een kasteeltje woonde en bekend stond om zijn geaffecteerde tongval. Op de buitengevel hangt de laatste affiche: ‘Balkenende: Nou heb ik toch alweer  een saaie kantoorbaan gewonnen’.

De mooiste tekst van eigen hand kan Verschure zo citeren. Hij staat als nummer 19 van de ‘Loesje top 100 aller tijden’ op de website en is vermoedelijk de enige met een taalfout:  ‘Streef onbekommert naar het ideale’.

Door Hanneke Rietberg

„SBS had mij een paar keer bij toernooien aan het werk gezien en vroeg of ik interesse had commentator te worden”, blikt Nieuwlaat terug. Samen met Leo Oldenburger rekent hij de tv-kijkers nu voor, wat de darters moeten gooien. „Het is moeilijk origineel te blijven. Zo’n partij duurt een paar uur en elke game eindigt hetzelfde: in een dubbel.”

Bekijk fragment

Darten is sinds een paar jaar ‘geaccepteerd’ in Nederland en steeds vaker te volgen op tv. Een aantal toernooien duurt lang: bijna een week. „Dat is een behoorlijke belasting voor je stem, wij zijn zo’n 48 tot 50 uur per week aan het praten. Vooral het eerste weekend is zwaar als er zowel ‘s middags als ‘s avonds wedstrijden zijn.”

Zelf kon Nieuwlaat aardig darten, maar profdarter wilde hij niet worden. „Dan ben je zoveel tijd kwijt met reizen. Ik was liever bij mijn gezin.”

Nieuwlaat is ook caller: omroeper en scheidsrechter op het podium. Met succes. Hij is de enige Nederlandse caller actief in het buitenland. Maar hij heeft niet de ambitie om op het podium van de Lakeside (voorheen de Embassy), het meest prestigieuze dartstoernooi, het one-hundred-and-eighty om te roepen. „Dat is uiteraard niet te combineren met tv en ik heb gekozen voor een rol als commentator. Dat vind ik erg leuk om te doen.”

Doordeweeks werkt hij bij het hoofdkantoor van een uitzendbureau. In maart stopt hij. „Dan ga ik me fulltime op darten richten. Ik organiseer clinics voor bedrijven, vaak een dartstoernooi met een bekende darter erbij, en dat loopt goed. Bovendien gaat SBS volgend jaar nog meer darten uitzenden, en sinds dit jaar ben ik ook commentator bij Sport 1.” Woensdag was de presentatie van Darts. Een kroegspelletje verovert Nederland. „Een boek over de geschiedenis van het spel, dat ik met Leo Oldenburger heb geschreven aan de hand van anekdotes van bekende darters.”

Over drie weken begint het WK darts, als de tijd aanbreekt van kou en snottebellen. Dus slikt Nieuwlaat extra vitaminen. „Ik heb een lichte vorm van bronchitis en ben griepgevoelig. De grote toernooien vallen altijd tijdens een seizoensverandering en die gaan gepaard met griepvirussen. Dat wordt veel drop eten – dan heb ik mijn stem terug net voor het darten begint. Zo gaat het altijd.”

Door Suzanne Eijgenraam

Pellemans kwam in september 2005 tegelijk met presentatrice Lucille Werner bij het programma terecht.  Hij kondigt kandidaten aan, zoekt bij twijfel woorden op in de Dikke van Dale en geeft uitleg bij de tienletterwoorden die na elk goed geraden woord in beeld komen. Zijn komst was nodig omdat jurylid Michiel er tegelijk met presentatrice Nance mee ophield. „Ik werkte op dat moment onder meer als kandidatenbegeleider bij het programma Wie is de Mol. Bij producent IdtV kenden ze me dus al. Ze wisten dat ik leraar Nederlands ben geweest en ze vonden mijn stem prettig.”

Bekijk fragmenten: (1) en (2)

De tienletterwoorden die kandidaten moeten raden, verzint hij  zelf. „Die woorden bedenken is mijn pride and joy.” Hij probeert een woord te bedenken waar kijkers bij de uitleg nog iets van kunnen leren. „Het educatieve is een verschil met de vorige jury, die zijn best deed om de raarste woorden te bedenken. Ik wil kijkers iets meegeven door bijvoorbeeld een woord te kiezen dat een taaltrend is.”

Dat hij mensen iets wil bijbrengen, komt door zijn achtergrond  als leraar Nederlands. „Ik gaf les aan mensen die Nederlands als tweede taal hebben. Ik zei tegen mijn leerlingen altijd al dat ze GTST en Lingo moesten kijken.” Daarom moet Lingo ook niet van de buis. De netcoördinator wilde een nieuw spelletje, omdat Lingo een te oud publiek zou trekken. „Je laat anderstaligen dan in de kou staan.” Het gevaar is geweken, maar de Lingo-crew denkt na over verjonging. „We kunnen bijvoorbeeld een link maken met internet , een sms-applicatie  toevoegen of de spelregels aanpassen.”

Pellemans werkt een week per maand aan Lingo. In die week neemt hij dagelijks vijf afleveringen op. In de andere weken is Pellemans bedrijfstrainer, coach van televisiepresentatoren en werkt hij voor programma’s als Wie is de Mol en Taxi. „Ik ben op mijn best als ik verschillende dingen kan doen.”     

Van Rijswijk voltooide de opleiding Journalistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen en werkte  in die stad voor de lokale omroep  OOG. Via verschillende contracten  bij RTL5 kwam hij anderhalf  jaar geleden terecht bij Talpa. Door Michiel Dekker

De inwoner van  Meppel zag met zijn nieuwe baan  geen jongensdroom in vervulling gaan, bekent hij eerlijk. „Pas bij de lokale  omroep begon ik  voetbalverslaggeving echt leuk te vinden en merkte ik  dat ik het goed kan.”

Van Rijswijk kwam met weinig televisie-ervaring  bij de zender terecht. Vóór Talpa had hij alleen studio-werk gedaan. Plots moest hij wedstrijden verslaan, vanuit het stadion, met een mensenmassa om zich heen en een monitor voor zich. „Even wennen” was dat wel.

Na tientallen jaren van eredivisievoetbal bij de publieke omroep proberen de Talpa-verslaggevers nu een ‘eigen geluid’ te creëren. Dat blijkt niet gemakkelijk. „Zoiets  moet groeien.  Mijn stem straalt uit  dat ik het leuk vind om te doen.   Verder bereid ik me altijd  grondig voor op een wedstrijd.  Mijn zinloze feitjes zijn onder collega’s al bijna een running gag. Daarin moet je een balans vinden.”

Een voorbeeld heeft Van Rijswijk niet. „Iedere commentator heeft zijn eigen stijl: het taalgebruik  van Frank Snoeks, de  rust en nuance van Theo Reitsma  en het ‘gematigd’ enthousiasme van Ron de Rijk. Je  moet nooit  iemand willen kopiëren.”
Kritiek went, stelt de commentator desgevraagd. „Over voetbal heeft iedereen  een mening. Als ik een overtreding  zie, zijn er wel 50.000  van de twee miljoen kijkers te vinden die het anders zien. Ook van  mensen in de studio hoor ik soms dat ze het niet met me eens  waren.”

Hoogtepunt tot nu toe voor Van Rijkwijk was het wereldkampioenschap voor spelers  tot 21 jaar, afgelopen zomer in Portugal.  Van Rijswijk versloeg voor bijna  vier miljoen kijkers de finale van  het door Jong Oranje gewonnen  eindtoernooi. „Vier miljoen kijkers, dat is een raar gevoel. Maar ik doe het  niet om bekend  te worden: iedereen  die van voetbal houdt, wil op het  veld staan. En als dat niet kan, is dit  toch een fantastische baan?”

Het loeisterke meisje met de horizontale rode staartjes woonde zonder enig ouderlijk toezicht in Villa Kakelbont. Samen met het aapje Meneer Nillson, de schimmel Witje en haar ‘normale’ vriendjes Tommy (blauw T-shirtje) en Annika (geel T-shirtje) beleefde ze doldrieste avonturen. Het eerste Pippi-boek van Astrid Lindgren (1907-2002) verscheen in Zweden in het laatste oorlogsjaar. Pas een halve eeuw later durfde Frankrijk de eerste ongecensureerde versie van dit ‘provocerend’ werkje  aan. 

Door Eppo König

Voor de nasynchronisatie van de tv-Pippi uit 1972 viel de keus van de NOS echter op een meisje uit een ‘behoorlijk katholiek’ gezin uit Laren: Paula Majoor, destijds 29. Zelf mocht Majoor als kind niet meer met haar buurmeisje spelen, toen de pastoor omgang met ‘andersdenkenden’ verbood. Tenminste, tot haar moeder er na een week geen heil in zag.

Majoor moest ook even wennen aan de vrijgevochten Pippi van het Zweedse kindsterretje Inger Nillson (1959) -  nu actrice en secretaresse in Stockholm. Majoor: „Na de proefopnamen kreeg ik een telefoontje van het Cinecentrum in Hilversum. Jij bent Pippi”, zeiden ze. „Nee”, zei ik. „Ik ben Anníka.” Ik was nog wat verlegen in die tijd en voelde me met haar veel meer verwant.” 

Later  kwam Majoor wel in haar rol: „Pippi deed de raarste dingen, maar was nooit gemeen. En dan zie je  raakvlakken. Pippi’s kleine hartje bijvoorbeeld, en dat ze dol was op haar vader [kapitein Ephraim Langkous,  koning van Taka-Tuka land, red.]”

Inmiddels woont Majoor al 28 jaar in Bussum. In dezelfde straat als de stem van Calimero, collega-hoorspelactrice Corry van der Linden die eerder in deze rubriek verscheen. Majoor  is nog altijd te horen, bijvoorbeeld  als professor Anderling in de Harry Potter-films. Ook was ze  soms ín beeld: als buurvrouw bij de tv-serie Flodder en als moeder van Suzanne Balk (Ingeborg Wieten) in GTST.

Maar Pippi is Majoor altijd blijven achtervolgen. De Edison staat in de huiskamer en voor de tekenfilm uit 1997  wilden de makers persé Majoors dochter Barbara Dicker. Ook krijgt ze nog regelmatig een interviewverzoek en af en toe een liefdesverklaring aan die ‘wilde Pippi’: „Vroeger waren het van die stoere, opgeschoten jongens die me aanspraken. Nu zijn het mannen van veertig op recepties.”

Door Thalia Verkade

Elf jaar geleden betaalde Microsoft 35.000 dollar aan Brian Eno, producer van onder meer U2, Genesis én Fripp,  voor een op een yamaha-synthesizer ingespeeld arpeggio dat het geluid van Windows 95 werd.
 „We willen een inspirerend, universeel, optimistisch, futuristisch, sentimenteel, emotioneel, blah-blah, da-da-da, stuk muziek – ze hadden een hele lijst met adjectieven, en onderaan stond: het moet 3 ¼ seconden lang zijn”, vertelde Eno later. Volgens de overlevering produceerde hij het deuntje op een Mac, de computer van Microsofts aartsvijand Apple.

Beluister fragmenten Windows XP: (1), (2) en (3) 

Het bekendste computergeluid van nu is waarschijnlijk dat van Windows XP. Op zeker 250 miljoen computers ter wereld laat het luidruchtig weten wanneer de werkdag is begonnen of speelt het een kordaat ‘ta-ta-doe-doe’, bij het afsluiten van de pc.

Componist Bill Brown schreef de melodie, die werd ingespeeld door het 50-koppige Seattle Symphony Orchestra. Brown (1969) is minder beroemd dan Fripp of Eno, maar wel een naam in de soundtrackwereld. Zo won hij dit jaar een prijs voor muziek bij de tv-serie CSI en schreef hij de soundtrack bij  de film Any Given Sunday van Oliver Stone.

„Microsoft wilde afstand nemen van de synthetische natuur van de eerdere geluiden. Het moesten organische, warme, levendige, akoestische geluiden worden, die het nieuwe gevoel van XP zouden weerspiegelen”, vertelt Brown per e-mail. Ook hij werkte met een Mac, én met vijf Windows-pc’s.

Hoe voelt dat nou, om zo vaak door een kwart miljard computergebruikers plus hun kamergenoten te worden gehoord? „Ik verbaas me nog steeds wel eens als iemand zijn pc aanzet. Jammer dat ik daarvoor geen royalty’s krijg”, aldus Brown, die niet wil zeggen wat Microsoft betaalde.

Maar ook computermuzieksmaak is vluchtig. De XP-geluiden „waren erg ‘westers’: je kon horen dat de instrumenten door een piano en andere westerse orkestinstrumenten werden gespeeld”, meent Microsoft anno 2006. De nieuwe sound moest passen bij Vista’s visuele „Aero Glass-thema”. Dat klinkt „glasachtig” en weer elektronisch, net als Windows 95.