Meer toezicht?

Het pleidooi voor uitbreiden van het toezicht op de banken is alleszins begrijpelijk. Er zijn immers door de banken grote risico’s genomen en daardoor verdween het vertrouwen in bijvoorbeeld ABN Amro en Fortis en dreigde de bank leeg te lopen. Met meer toezicht had dit wellicht voorkomen kunnen worden. Helaas, toezicht kan nooit voorkomen dat mensen vertrouwen verliezen. Want de functie van banken is het nemen en beheersen van risico’s. Die risico’s beheren ze voor hun klanten. Die hebben er betaal- of spaartegoeden staan. Die nemen er leningen op. De risico’s die hieraan kleven zijn heel verschillend. Banken bemiddelen hierin. Zij nemen risico’s om het mogelijk te maken dat mensen kunnen betalen, sparen en lenen Dat is hun rol in de economie. Daar worden ze voor beloond. En dat kan altijd een keer mis gaan. Vanwege hun rol in de economie staan banken al vele decennia onder zeer intensief toezicht. Bij ABN Amro en ING werken vele honderden mensen om stipt aan alle toezichteisen te voldoen. Desondanks ging het mis en moest minister Bos (Financiën, PvdA) hen te hulp komen. Er is ook iets mis met het toezicht.

De belangrijkste zwakte van het toezicht is dat in de afgelopen vijftig jaar de eisen aan het eigen vermogen van de banken steeds soepeler zijn geworden. Banken hoefden van hun toezichthouder steeds minder buffervermogen aan te houden. Dat had tot gevolg dat ze relatief meer riskante activiteiten konden gaan ondernemen. Weliswaar wordt sinds een paar jaar ook rekening gehouden met de risico’s van de uitzettingen van de banken, maar er heeft geen trendbreuk plaatsgevonden bij het afkalven van de buffers. Wel bleven er steeds minder banken over die op een AAA-rating konden bogen. Dat is overigens te vergelijken met het rapportcijfer 8 of 9. Banken met een A-rating – waar bijvoorbeeld lagere overheden zaken mee mochten doen van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties – krijgen in dit perspectief een 6.

Een tweede tekortkoming van het toezicht is dat het sterk gericht is op het bepalen van de kans dat het misgaat. De toezichthouder en de bank kijken vooral naar de waarschijnlijkheid dat er iets gebeurt waardoor de verliezen groter zouden kunnen zijn dan het eigen vermogen. Maar ze kijken niet naar de grootte van zulke mogelijke verliezen. Dat is spijtig. Want je wilt namelijk weten wat er precies gebeurt als er eens een keer iets goed mis gaat. En daar letten banken en toezichthouders juist niet op.

Reguleringsdialectiek

Wat we in de geschiedenis van het toezicht zien is wat Edward Kane de zogenaamde reguleringsdialectiek noemt. Een bank heeft te maken met regels en probeert een uitweg te vinden uit de beperkingen die zo’n regel met zich meebrengt. Dat leidt tot nieuwe regels om dit te voorkomen. Maar de bank zal vervolgens proberen ook hier een manier voor te bedenken om de effecten van die nieuwe regel te neutraliseren. Enzovoorts. Het gevolg van dit haasje-over gedrag is dat er steeds meer en steeds gedetailleerdere regelgeving komt. Die leidt af van waar het werkelijk om gaat, namelijk zorgen dat de risico’s beheersbaar zijn en dat de partijen die actief zijn in het geldbedrijf betrouwbaar en integer zijn. Eigen vermogen en betrouwbaarheid, daar draait het om. Maar door het woud van regels ziet men door de bomen het bos niet meer. De reguleringsdialectiek wordt ook gevoed door het politieke proces. Volksvertegenwoordigers dienen maar al te vlot voorstellen in om problemen te regelen. Daar maken ze goede sier mee bij hun kiezers, maar ze zijn zich niet bewust van de reguleringsdialectiek. En toezichthouders gaan zich vereenzelvigen met de sector die ze moeten bewaken. Van waakhond verworden zij tot schoothond.

Door dit proces kan het bijvoorbeeld gebeuren dat in Nederland malafide aanbieders ongehinderd hun gang kunnen gaan. Met speels gemak weet men onder het beloven van gouden bergen vele honderden miljoenen los te peuteren voor de financiering van de meest exotische projecten zoals teakplantages in Costa Rica, struisvogelboerderijen in Zuid-Afrika, onroerend goed in Dubai. Hebzuchtigen en goedgelovigen trappen hier keer op keer in. De aanbieders houden zich aan de letter van de wet. Zo kreeg bijvoorbeeld het teakfonds Terra Vitalis onlangs bijvoorbeeld een vergunning van de Autoriteit Financiële Markten, ondanks herhaaldelijke waarschuwingen van deskundigen over de integriteit van dit fonds. Een paar weken geleden ging Terra Vitalis failliet en konden de mensen naar hun geld fluiten. Het volledig compenseren van de spaarders van Icesave is ook een volstrekt onjuist signaal van de toezichthouder. Wie zijn billen brandt moet op de blaren zitten. Nu wordt de hebzucht beloond en worden de verliezen genationaliseerd of afgeschoven op de banken die zich wel netjes gedragen. De Nederlandsche Bank had “Wegwezen!” moeten roepen op het moment waarop ze ontdekte dat Icesave niet integer was. Door pas op het allerlaatst in te grijpen heeft ze de problemen juist verergerd.

Terug naar het kernbedrijf?

Behalve een roep om meer toezicht horen we ook de roep om banken weer te laten terugkeren naar hun traditionele werkzaamheden. “Als een bankdirecteur een product niet helemaal begrijpt mag hij het ook niet verkopen”, zo verkondigde collega Eijffinger in het NOS Journaal. Het is naïef te menen dat dit een oplossing voor de problemen zou zijn.

In de eerste plaats kenmerkt de geschiedenis van het bankwezen zich voortdurend door crises en hebben die problemen meestal weinig te maken met de producten die gevoerd worden. In de tweede plaats ontkent dit de les van Adam Smith, namelijk dat specialisatie de bron van welvaart is. Doe waar je (relatief) goed in bent, zei Smith. Als we ervan zouden uitgaan dat bestuurders alles zouden moeten kunnen begrijpen wat er in hun bedrijf gebeurt, zouden er in het ziekenhuis waarschijnlijk alleen nog pleisters geplakt en aspirientjes uitgedeeld worden. Bankdirecteuren moeten hun mensen sturen en begeleiden, net als een dirigent een orkest. Daar moeten ze goed in zijn, ze hoeven niet zelf alles te kunnen. Overigens ligt de oorsprong van de huidige kredietcrisis in een traditioneel product: de hypotheek. En als dat voor sommige economen te complex is, zal een betaalrekening of spaardeposito dat vast ook wel zijn. Terug naar de zogenaamde kern is een heilloze weg, want risicobeheer verbieden is het kind met het badwater weggooien. Maar het is wel makkelijk om producten de schuld te geven. Zo wordt evenwel de verantwoordelijkheid van de bankiers aan het oog onttrokken.

Verantwoordelijkheid

En in die verantwoordelijkheid zit hem juist de kneep. Want aan wie legt de bankier verantwoording af? Bij de meeste banken is dat aan de toezichthouder en de aandeelhouder. Met beide onderhoudt men een haat-liefde verhouding. Want de toezichthouder is streng en jaagt de bank op enorme kosten. Anderzijds zorgt de toezichthouder voor de ‘license to operate’. De aandeelhouder stelt ook hoge eisen maar maakt het tevens mogelijk dat er groei plaatsvindt en dat er een bonuscultuur mogelijk is. Maar vanwege hun economische functie is de verantwoordelijkheid van de banken veel uitgebreider. Allereerst natuurlijk aan de werknemers. Dat spreekt vanzelf. Juist bij bedrijven die schijnbaar dezelfde producten aanbieden zit het verschil hem in de menselijke factor. Maar daarnaast heeft de bank een verantwoordelijkheid tegenover de klant en de samenleving. Hierbij gaat het om de langetermijn-relatie tussen twee partijen. Een bedrijf heeft financiële steun nodig in voor- en in tegenspoed. Een gezin wil erop aankunnen dat betalingen voldaan worden en dat het spaargeld veilig is. Deze relatie is wederkerig. Niet alleen de bank moet het langetermijn-perspectief koesteren. Spaarders die bij het minste of geringste hun geld van de bank halen handelen puur uit eigenbelang en storten aldus een bank in de afgrond. Vanuit het individu geredeneerd is het begrijpelijk, vanuit de samenleving bezien is het asociaal. Aandacht voor de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de bank is evenwel uit het oog verloren door veel bankiers en toezichthouders. In Nederland, maar ook elders, lag het echter ten grondslag van de oprichting van de spaarbanken, de coöperatieve banken en van de voorlopers van de ING (namelijk Nederlandse Middenstandsbank, Rijkspostspaarbank en Postcheque- en Girodienst). Maar bij beursgenoteerde bedrijven die voortkwamen uit de verschillende fusiegolven domineert het korte termijnperspectief en is de lange termijn relatie met de omgeving van de bank niet geborgd. Ook de toezichthouder heeft zich hierdoor in de luren laten leggen want zij besteedt er geen specifieke aandacht aan.

We zien dat de banken die de kredietcrisis goed lijken te doorstaan juist veel werk maken van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Zij besteden meer zorg aan hun klanten dan aan hun aandeelhouders. Zij letten op de lange termijn. Het gaat er misschien niet zo vlot aan toe als bij de zakenbankiers, maar ze creëren wel toegevoegde waarde. Niet alleen voor aandeelhouders, maar vooral voor hun klanten. Winst is bij deze banken een middel, niet het doel op zich. Het leveren van toegevoegde waarde voor hun klanten is hun maatschappelijke functie, hun ultieme bestaansrecht. Dat bestaansrecht is de afgelopen dertig jaar uit de schijnwerpers verdwenen, zowel bij de toezichthouders als bij het grote publiek. Een herbezinning op de verantwoordelijkheden van de banken is evenwel noodzakelijk om het vertrouwen in het financiële systeem te herstellen.

Kortom, toezicht concentreren op het vergroten van de buffers en op de verliescapaciteit van banken in combinatie met aandacht voor de maatschappelijke verantwoordelijkheden van het bankwezen en het lange termijnperspectief zijn noodzakelijke voorwaarden voor een solide banksysteem.

Bert Scholtens is bijzonder hoogleraar Duurzaamheid en Financiële Instellingen aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Lees hier het opiniestuk van Rachida Azough en reageer hieronder.

Als econoom volg ik met stijgende verbazing de discussie over de kreditcrisis. De kern van het probleem komt in de media en het politieke debat niet aan de orde. En een debat dat de kern niet raakt zal geen bruikbare oplossingen opleveren. Dat baart zorgen.

De problemen zijn onlosmakelijk verbonden met geldcreatie door schuld. Dit heeft een uitleg nodig. Geld wordt in het huidige financiële systeem niet meer door de overheid gecreëerd en in omloop gebracht – zoals veel mensen denken – maar alleen door banken. Elke keer dat iemand een lening of hypotheek afsluit wordt, met een druk op een computerknop, geld uit niets gecreëerd.

De overheid kan op twee manieren aan geld komen: door belasting te innen en door geld te lenen. De staat kan dus niet zelf geld creëren en in omloop brengen. Kortom; geld ontstaat alleen door het aangaan van schulden. Geld is schuld. Dit levert een paradox op. Wanneer alle bedrijven, particulieren en overheden morgen al hun schulden zouden aflossen (wat heel positief klinkt) dan zou op dat moment geen geld meer bestaan.

Dit is moeilijk te bevatten, omdat U en ik wellicht meer spaargeld bezitten dan schulden. Maar per saldo moeten in het systeem altijd veel meer schulden dan tegoeden bij banken bestaan. Over de schulden betalen particulieren, bedrijven en overheden rente. Doordat de banken meer leningen hebben uitstaan dan zij (spaar)geld beheren, hebben banken per saldo rente-inkomsten. (Het is dus niet zo dat banken veel verdienen doordat debetrente hoger is dan creditrente. Dit speelt slechts een kleine rol). Maar het geld dat aan rente moet worden betaald bestaat niet. Ook dit geld moet eerst van banken worden geleend.

Dit bizarre systeem is alleen in evenwicht zolang het economische groeipercentage niet daalt. Zodra de groei inzakt zijn er per definitie bedrijven, particulieren of overheden die niet langer aan hun schulden kunnen voldoen. Geldcreatie door schuld doet denken aan een stoelendans. Alles gaat goed zolang de muziek speelt, maar zodra de muziek stokt blijken er te weinig stoelen te zijn en vallen deelnemers af.

Geldcreatie door schuld bij banken brengt veel nadelen met zich mee.

Ten eerste een steeds groeiende schuldenlast. Door de rentebetalingen over schuld wordt continu geld overgeheveld uit de reële economie (bedrijven, burgers en overheden die diensten en producten produceren) naar de banken. De reële economie lijdt onder deze aderlatingen. Banken strijken de winst op, terwijl – het bewijs is de huidige crisis – ze niet navenant bijdragen aan de reële economie.

Een tweede nadeel is dat het systeem bijdraagt aan een steeds schevere welvaartsverdeling. In westerse economieën zijn de afgelopen jaren de winsten uit vermogensbeheer groter geweest dan winsten uit bedrijvigheid in de reële economie. De vermogenswinsten komen grotendeels terecht bij een kleine financiële elite van aandeelhouders, speculanten en topmanagers.

Een derde nadeel is inflatie. In een optimale situatie is de waarde van geld stabiel. Maar geldcreatie door schuld gaat in de praktijk bijna altijd gepaard met inflatie. Het inflatiepeil is bovendien niet stabiel doordat de geldcreatie moeilijk te sturen is.

Ten vierde gaat de huidige financiering van groei uit van exponentiële groei. Alleen gekken en economen denken dat exponentiële economische groei blijvend mogelijk is in een begrensde wereld. Het systeem is dus niet duurzaam.

Een vijfde nadeel is ten slotte de fundamentele instabiliteit. Banken mogen tussen 10 en 20 maal meer geld uitlenen dan zij beheren. Wanneer meer dan 10 procent van de spaarders tegelijk op het idee komen om hun geld weg te halen dan kan geen enkele bank al zijn klanten uitbetalen. Een “solide bank” bestaat dus niet.

Daar komt bij dat de instabiliteit de laatste jaren steeds groter is geworden. Dit komt onder meer door mondigere aandeelhouders die winstgroei op korte termijn eisen, door winstdeling en gouden handdrukken voor topmanagers waardoor zij grotere risico’s nemen en door complexe derivaten en gestapelde producten (bijvoorbeeld de hypotheken uit de VS die in pakketten worden gebundeld en verhandeld) die de markt minder transparant maken. Ook hedgefondsen die overnames ingang zetten wanneer de winst bij een voorzichtige bank even achterblijft veroorzaken instabiliteit.

Veel banken die geld van spaarders beheren lenen geld aan hedgefondsen. Wanneer het misgaat bij een hedgefonds kan dit banken in hun val meeslepen. Het is paradoxaal dat banken betrokken zijn bij hedgefondsen die instabiliteit veroorzaken, terwijl banken naar stabiliteit zouden moeten streven.

Een aantal problemen kan door betere regels en toezicht worden weggenomen, maar helaas lang niet alle. En het verbeteren van het toezicht is een probleem op zich, doordat in veel landen de toezichthoudende centrale banken eigendom zijn van private banken. De banken houden daar in wezen toezicht op zichzelf. De Federal Reserve Bank in de USA is hiervan een goed voorbeeld en dat het toezicht van de “Fed” heeft gefaald voelen we nu allemaal. Bij gebrekkig toezicht op een instabiel systeem kunnen crises niet uitblijven. Doordat de markten met elkaar zijn verbonden levert gebrekkig toezicht in een deel van de wereld risico’s op voor de hele wereld.

Kortom; het systeem is instabiel, veroorzaakt een steeds grotere schuldenlast, leidt tot inflatie, draagt bij aan steeds schevere welvaartsverdeling en is niet duurzaam. Dat is nogal wat. Maar er is een oplossing. Geldcreatie in kapitalistische, democratische landen moet weer een taak worden van de overheid.

Dit kan op meerdere manieren.

Het nationaliseren van alle geldscheppende banken is de meest eenvoudige weg. Private banken mogen dan niet meer uitlenen dan zij aan vermogen beheren en zij verliezen hierdoor hun geldscheppend karakter.

Een tweede manier is een overstap naar geldcreatie op basis van “groeideling”. Stel dat de verwachte economische groei 3 procent is, dan besteedt de overheid, bovenop geïnde belastingen, een extra bedrag ter grootte van 3 procent van de geldhoeveelheid. Dit geld wordt niet geleend, maar door de overheid gecreëerd. Door deze extra overheidsuitgaven neemt de geldhoeveelheid toe in hetzelfde tempo als de groei van de economie, waardoor de waarde van het geld stabiel blijft.

De overheid kan het “groei-geld” uitgeven aan infrastructuur, lerarensalarissen of kinderopvang. Dat is een politieke keuze. Het is ook mogelijk om het “groei-geld” te verdelen over de bevolking. De overheid kan het geven aan armen of juist aan rijken, ook dat is weer afhankelijk van de politieke kleur van de regering.

Wat mij verbaasd aan de huidige discussie in de media is dat steeds weer dezelfde experts aan het woord zijn die het opnemen voor het systeem en niemand buiten de bestaande kaders kan of durft te denken. Zelfs Willem Middelkoop, die niet uit het bankwezen komt, houdt zich opeens op de vlakte omdat de waarheid tot grotere paniek en diepere crisis kan leiden. Maar door de problemen te bagatelliseren, het publiek gerust te stellen en een oppervlakkige discussie te voeren wordt de aard en ernst van de crisis en de noodzaak tot veranderingen niet duidelijk.

De politiek is ondertussen, begrijpelijk, bezig met brandjes blussen en heeft geen lange termijn visie. Maar de wijze waarop de brandjes worden geblust kan termijnoplossingen in de weg staan. Zo is de nationalisatie van ABN Amro en Fortis toevallig een stap in de goede richting, maar de steun aan ING niet. Wanneer Wouter Bos zegt dat de nationalisatie van ABN Amro en Fortis tijdelijk is en de banken zo snel mogelijk zullen worden verkocht “omdat bankieren nu eenmaal geen zaak van de overheid is” dan vraagt niemand “waarom?”.

Deze vraag moet aan de orde komen. Het is hoog tijd voor een minder oppervlakkig publiek en politiek debat over ons financiële systeem.

Michiel Hötte is winnaar van de Golden Ark / Future for Nature Award 2008.

De crisis op de financiële markten heeft wereldwijd geleid tot overheidsingrijpen. In sommige gevallen kwamen bedrijven volledig in overheidshanden. De koop door de Nederlandse Staat van de (aandelen van de) Nederlandse Fortis activiteiten geeft daarvan een goed voorbeeld. In andere gevallen wordt de overheid geen aandeelhouder, maar wordt geld uitgeleend of worden garanties verstrekt. Te verwachten is dat de interventies van de overheden in binnen- en buitenland nog niet zijn voltooid, maar dat nog verdere acties in het verschiet liggen. Zo wordt in de Verenigde Staten steun aan de automobielindustrie niet uitgesloten.

Omdat de financiële crisis de landsgrenzen overstijgt en nationale maatregelen vaak geen soelaas bieden, is plotseling ook een vorm van internationale samenwerking tot stand gekomen, die kort geleden ondenkbaar zou zijn geacht. De gelijktijdige renteverlaging van de ECB en de Fed is daarvan een voorbeeld, evenals het Europese garantiestelsel, dat in de VS lijkt te worden gevolgd.

Opvallend is dat de nieuwe activistische overheidsrol in brede kring instemming krijgt. Niet alleen bij degenen die altijd al een sturende rol voor de overheid bepleitten, maar ook bij ondernemers en voorstanders van een vrije markt klinkt nu applaus voor de pogingen van overheden om het financiële stelsel overeind te houden. Het toezicht op de financiële markten moet worden versterkt en internationaal worden georganiseerd, zo wordt betoogd. De term ‘Internationale Financiële Autoriteit’, al dan niet als opvolger van het IMF, is al gevallen.

De vraag doet zich voor of de nieuwe rol van overheden in het bedrijfsleven mogelijkheden biedt om naast de directe steun ook andere beleidsdoelstellingen van de overheid te dienen. Anders gezegd: kan de overheid als aandeelhouder, als verstrekker van leningen of van garanties ook algemene belangen dienen, die verder strekken dan de continuïteit van de betrokken onderneming of het financiële stelsel in algemene zin?

Het is legitiem deze vraag te stellen. De steun aan het financiële stelsel vergt miljarden aan gemeenschapsgeld, die uiteindelijk door de belastingbetaler zullen moeten worden opgebracht. Dan is er reden om na te denken over de mogelijkheden om met al die collectieve middelen niet alleen de kredietcrisis te bestrijden, maar tegelijkertijd te trachten andere maatschappelijke problemen op te lossen. Juist bij steun aan de financiële sector bestaan daartoe mogelijkheden, omdat banken in hun rol van kredietverstrekker grote invloed kunnen uitoefenen bij andere bedrijven.

Zou het denkbaar en juridisch haalbaar zijn wanneer de Amerikaanse overheid, die thans voor bijna 80 procent aandeelhouder is van het grote verzekeringsconcern AIG, vanuit die rol als aandeelhouder tracht te komen tot een ziektekostenverzekering die ook toegankelijk is voor de laagste inkomensgroepen in de VS? Zou het mogelijk zijn dat de Nederlandse staat, als 100 procent aandeelhouder van ABN AMRO, in die rol tracht de financierbaarheid van duurzame energieprojecten, zoals de bouw van windmolenparken, te vergroten door het hanteren van lagere rentepercentages voor dergelijke investeringen?

Het juridische antwoord op dergelijke vragen is genuanceerd, maar niet pertinent ontkennend. Om te beginnen zal onderscheid gemaakt moeten worden tussen de positie als aandeelhouder en die van verstrekker van leningen of garanties. Wanneer een krediet- of garantiefaciliteit voor bepaalde bedrijven wordt opengesteld kan de overheid in dat kader ongetwijfeld voorwaarden stellen, maar die zullen algemeen toepasbaar moeten zijn en primair betrekking moeten hebben op de lening of de garantie. Niet valt uit te sluiten dat dergelijke algemene voorwaarden zien op bijvoorbeeld milieuverslaglegging of beloningsstructuur, doch verdergaande eisen gericht op specifieke algemene belangen zullen in beginsel niet gesteld kunnen worden.

Het verstrekken van kredieten of garanties moet in bepaalde gevallen worden aangemerkt als de verlening van subsidies als bedoeld in Algemene wet bestuursrecht. Dat heeft verstrekkende consequenties omdat die wet tal van eisen aan subsidieverlening stelt en rechtsbescherming bij de bestuursrechter openstelt tegen subsidiebesluiten. De wet bepaalt voorts dat aan de subsidieverlening slechts verplichtingen kunnen worden verbonden die betrekking hebben op de wijze waarop of de middelen waarmee de gesubsidieerde activiteit wordt verricht. Het behartigen van externe algemene belangen zal dus niet mogelijk zijn.

In de rol van aandeelhouder zal meer invloed op het beleid van de onderneming uitgeoefend kunnen worden. Dat is in het bijzonder het geval wanneer de overheid 100 procent van de aandelen houdt en er dus geen sprake is van minderheidsaandeelhouders, met de belangen waarvan ook rekening moet worden gehouden. Steeds zullen enkele algemene randvoorwaarden in acht genomen moeten worden. In de eerste plaats zal van een verstoring van concurrentieverhoudingen met andere bedrijven op dezelfde markt geen sprake mogen zijn. In de tweede plaats geldt dat een onaanvaardbare doorkruising van bestaande of mogelijke wet- en regelgeving vermeden zal moeten worden. Ook mag geen sprake zijn van verboden staatssteun. Verder dient steeds het vennootschapsrechtelijke belang in het oog gehouden te worden. Dat betekent dat doelstelling van de organisatie, zoals formeel neergelegd in de statuten, in acht genomen zal moeten worden en dat de continuïteit niet gevaar mag worden gebracht.

Binnen die randvoorwaarden lijkt het zeer wel mogelijk om als aandeelhouder niet alleen de vennootschap te dienen, maar ook algemene belangen te bevorderen. In dat licht bezien is er reden om, wanneer opnieuw overheidssteun voor een individueel bedrijf aan de orde is, bij voorkeur te kiezen voor de rol van aandeelhouder of op een andere wijze specifieke invloed op het beleid van de onderneming te bedingen, zoals het geval was bij de steunoperatie aan ING. Dan heeft de overheid een nieuw sturingsinstrument, dat ontbreekt wanneer de overheid uitsluitend leningen of garanties verstrekt.

Ook bij de bestrijding van de kredietcrisis zijn er dus politieke keuzes te maken. Kiest de overheid voor de rol van aandeelhouder of niet? En wanneer de overheid voor de rol van aandeelhouder kiest, welke invulling wordt aan die rol gegeven en welke beleidsdoelstellingen worden daarbij betrokken? Tot op heden zijn die vragen in het politieke debat nog te weinig aan de orde gekomen.

Hiervoor sprak ik over de internationale samenwerking ter bestrijding van de kredietcrisis en over de mogelijkheid van een internationale financiële toezichthouder, die wellicht ook financiële steun zou kunnen toekennen. Indien het zover zou komen dat daarover een verdrag tot stand komt, wordt het zeer aantrekkelijk daarbij ook andere mondiale problemen, zoals de klimaatcrisis en de verdeling van voedsel over de wereld, te betrekken. Het wereldwijde financiële toezicht zou dan het vehikel kunnen vormen om ook andere grensoverschrijdende vraagstukken dichterbij een oplossing te brengen. Dan wordt van de nood een deugd gemaakt.

Prof. Mr. N.S.J. Koeman is advocaat te Amsterdam, hoogleraar milieurecht aan de Universiteit van Amsterdam en lid van de VROM-raad.

Lees hier het hele artikel en reageer hieronder.

Lees hier het artikel en reageer hieronder.

Lees hier het hele artikel en reageer hieronder.

Lees hier het artikel en reageer hieronder.

Lees de hele column van Ben Knapen via deze link.